KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi / 2026 / Sayı: 55

MOLLA LUTFÎ’NİN İDAM EDİLMESİNDE FELSEFÎ VE GİZLİ İLİMLERİN ROLÜ

Muhammed Seyyit Şen(BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ, TARİH PR.)0000-0003-2954-7360
Sayfa
171–191
Yayın Tarihi
2024-04-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece, XV. asrın son çeyreğinde oldukça prestijli bir konuma sahipken Molla Lutfî’nin kariyerinin nasıl trajik bir şekilde sonlandığına ışık tutulacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı ilmiye geleneği içerisinde Molla Lutfî’nin özel bir yeri bulunmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Fakat Molla Lutfî’nin yükselen kariyeri çok uzun süreli olmamış, zira 1495 yılında zındıklık ithamıyla yargılanıp trajik bir şekilde idam edilmesiyle kariyeri kötü bir şekilde sonlanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece, XV. asrın son çeyreğinde oldukça prestijli bir konuma sahipken Molla Lutfî’nin kariyerinin nasıl trajik bir şekilde sonlandığına ışık tutulacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı İlmiyesi · XV. Asır · Zendaka ve İlhâd

Özet

Osmanlı ilmiye geleneği içerisinde Molla Lutfî’nin özel bir yeri bulunmaktadır. Zira o hem entelektüel yetenek hem de ilmî birikim açısından diğer pek çok âlimi geride bırakmış, ayrıca Fatih Sultan Mehmed zamanında kurulan Sahn-ı Semân Medresesi gibi o dönemin en gözde ilmî kurumunda müderris olma imkânına sahip olmuştur. Fakat Molla Lutfî’nin yükselen kariyeri çok uzun süreli olmamış, zira 1495 yılında zındıklık ithamıyla yargılanıp trajik bir şekilde idam edilmesiyle kariyeri kötü bir şekilde sonlanmıştır. Kimi araştırmacılar onun fikirleri yüzünden öldürüldüğünü düşünürken, diğer araştırmacılar daha çok kişisel sebeplere ve onun çevresine vurgu yapan açıklamalarda bulunmuşlardır. Bu zamana kadar Molla Lutfî’nin neden idam edildiğiyle alakalı olarak bazı çalışmalar yapılmış, fakat söz konusu çalışmalarda dönemin ilmî zihniyeti ve daha da önemlisi Molla Lutfî’nin entelektüel dünyası yeterince irdelenmemiştir. Ayrıca, o dönemde yaygın hale gelen zendaka ve ilhâd hareketlerinin yanı sıra Hurûfîlik gibi dini ve sosyal hareketler de iyi bir şekilde değerlendirilmemiştir. Dolayısıyla, bu çalışmada Molla Lutfî’nin eserlerinde zikrettiği fikirlerinden ve dönemin hâkim düşünce geleneğinden, ayrıca o dönemin sosyo-politik konumundan hareketle Molla Lutfî’nin neden zındıklıkla itham edildiği ve sonrasında neden ölüme mahkûm edildiği daha detaylı bir şekilde irdelenecektir. Böylece, XV. asrın son çeyreğinde oldukça prestijli bir konuma sahipken Molla Lutfî’nin kariyerinin nasıl trajik bir şekilde sonlandığına ışık tutulacaktır.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Şen, M. S. (2024). MOLLA LUTFÎ’NİN İDAM EDİLMESİNDE FELSEFÎ VE GİZLİ İLİMLERİN ROLÜ. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı: 55, 171–191. https://ajindex.com/articles/1432943

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (39)

  1. Abdullatîf el-Kudsî, Keşfu’l-İ’tikâd fi’r-Reddi alâ Mezhebi’l-İlhâd, Bursa İnebey Kütüphanesi 27477.
  2. Abdurrâhman el-Bistâmî, el-Fevâ’ihu’l-Miskiyye fi’l-Fevâtihi’l-Mekkiyye, Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye 688. ADIVAR, A. Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, Remzi Kitabevi, İstanbul 1982.
  3. ARICI, Müstakim, “Osmanlı İlim Dünyasında İşrâki Bir Zümreden Söz Etmek Mümkün mü? Osmanlı Ulemasının İşrâkîlik Tasavvuru Üzerine Bir Tahlil”, Nazariyat, C 4/S 3, Ekim 2018, s. 1-48.
  4. Âşık Çelebi, Meşâ‘irü’ş-Şu’arâ, 3 Cilt, haz. Filiz Kılıç, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2010.
  5. ATASOY, Faysal Okan, “Şeyh Vefâ ve “Yedi Yıldızun Ahkâmı” Adlı Risalesi”, Turkish Studies, C 5/S 1, 2010, s. 154-177.
  6. ÇAĞRICI, Mustafa, “Abdurrahman b. Muhammed Bistâmî”, DİA, 1992, C. VI, 218-219.
  7. ÇELEBİOĞLU, Âmil, “Ahmed Bîcan,” DİA, 1989, C. II, 49-51.
  8. DÜZDAĞ, M. Ertuğrul, Kanunî Devri Şeyhülislâmı Ebussuud Efendi Fetvaları, Kapı Yayınları, İstanbul 2018. Enîsî, Menâkıb-i Akşemseddîn, İBB Atatürk Kitaplığı 4186.
  9. ERÜNSAL, İsmail E., “Molla Lutfî Zındıklık İthamıyla mı Öldürüldü?”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C 21/S 2, 2015, s. 21-37.
  10. ERÜNSAL, İsmail E., “XV-XVI. Asır Osmanlı Zendeka ve İlhad Tarihine Bir Katkı”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi, C 24, 2004, s. 127-157.
  11. Feridun Bey, Münşeâtu’s-Selâtîn, 2 Cilt, Takvîmhâne-yi Âmire, İstanbul 1848-1858.
  12. GÖKYAY, Orhan Şaik - ÖZEN, Şükrü, “Molla Lutfî”, DİA, 2020, C. XXX, 255-258. Hoca Sa’deddîn Efendi, Tâcü’t-Tevârih, 5 Cilt, haz. İsmet Parmaksızoğlu, Kültür BakanlığıYayınları, İstanbul 1979.
  13. İbn Kemâl, Tevârîh-i Âli Osmân, VIII. Defter, haz. Ahmet Uğur, TTK Yayınları, Ankara 1997.
  14. İbn Kemâl, Tevârîh-i Âli Osmân, VII. Defter, haz. Şerafettin Turan, TTK Yayınları, Ankara 1957.
  15. İdris-i Bitlisî, Heşt Behişt-VII. Ketîbe, haz. Muhammed İbrahim Yıldırım, TTK Yayınları, Ankara 2013.
  16. KAYA, Veysel, “Abdurrahman Bistâmî’nin Bilimler Tasnifi”, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S 35, 2016, s. 187-216.
  17. Koyun Baba Velâyetnâmesi, haz. Muzaffer Doğanbaş, Dörtkapı Yayınları, İstanbul, 2015.
  18. Küçük Abdal, Otman Baba Velâyetnamesi (Tenkitli Metin), haz. Filiz Kılıç-Mustafa ArslanTuncay Bülbül, Grafiker Yayınevi Ankara 2007.
  19. Latîfî, Tezkîre, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi 5366.
  20. Mecdî Efendi, Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik, haz. Abdülkadir Özcan, Çağrı Yayınları, İstanbul 1989.
  21. Molla Ahaveyn, Risâle fî Ahkâmi’z-Zındîk, Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi 859.
  22. Molla Lutfî, Dil Bilimlerinin Sınıflandırılması (el-Metalib el-İlahiyye fi Mevzuat el-Ulum elLuğaviyye), haz. Şükran Fazlıoğlu, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2012.
  23. Molla Lutfî, Hâşiye alâ Hâşiyeti’l-Metâlî’, Süleymaniye Kütüphanesi, Fâzıl Ahmed Paşa 908.
  24. Musannifek, Hallu’r-Rumûz fî Keşfi’l-Künûz, İBB Atatürk Kitaplığı, Osman Nuri Ergin 513.
  25. Nişancı Mehmed Paşa, Târîh-i Nişancı, Matbaa-yı Âmire, İstanbul 1873.
  26. OCAK, Ahmet Yaşar, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler,.XV-XVII. Yüzyıllar.,Timaş Yayınları İstanbul 2016.
  27. Oruç Bey, Oruç Beğ Tarihi, haz. Necdet Öztürk, Çamlıca Yayınları, İstanbul 2007.
  28. ÖNGÖREN, Reşat, “Muslihuddin Mustafa”, DİA, 2020, C. XXXI, 269-271.
  29. ÖZEN, Şükrü, “İslâm Hukukuna Göre Zındıklık Suçu ve Molla Lutfî’nin İdamının Fıkhîliği”, İslâm Araştırmaları Dergisi, S 6, 2001, s. 17-62.
  30. Sehî Bey, Heşt Bihişt, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017.
  31. Seyyid Şerîf el-Cürcânî, Hâşiye alâ Levâmi‘i’l-Esrâr Şerhi Metâli‘i’l-Envâr, İBB Atatürk Kitaplığı, Nadir Eserler 958.
  32. Tâcîzâde Sa’dî Çelebi, Tâcîzâde Sa’dî Çelebi Münşeatı, haz. Necati Lugal-Adnan Erzi, İstanbul Fethi Derneği, İstanbul, 1956.
  33. Taşköprîzâde, eş-Şakâ’iku’n-Nu‘mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye, haz. Muhammet Hekimoğlu, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2019.
  34. TEK, Abdurrezzak, Abdüllatîf Kudsî: Hayatı, Eserleri ve Görüşleri, Emin Yayınları, Bursa 2007.
  35. TEKİN, Gönül, “Türk Edebiyatı: 13.-15. Yüzyıllar”, Osmanlı Uygarlığı, C II, haz. Halil İnalcık-Günsel Renda, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2002.
  36. UĞUR, Ahmet, “Hoca Sa’deddin Efendi’nin Selim-Namesi,” İslâm İlimleri Enstitüsü Dergisi, S 4, 1980, s. 225-241.
  37. USLUER, Fatih, Hurufilik: İlk Elden Kaynaklarla Doğuşundan İtibaren, Kabalcı Yayınları, İstanbul, 2009.
  38. WOODS, John E., The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire, The University of Utah Press, Salt Lake City, 1999.
  39. OCAK, Ahmet Yaşar, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler,.XV-XVII. Yüzyıllar.,Timaş Yayınları İstanbul 2016.