Dergiler / OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi / 2026 / Sayı: 60

ZİRAAT MÜFETTİŞİ BEKYAN EFENDİ’NİN OSMANLI ZİRAATININ GELİŞİMİNE DAİR TESPİT VE ÖNERİLERİ

Agricultural Inspector Bekyan Efendi’s Findings and Reccomendations on the Development of Ottoman Agriculture

Erdoğan Keleş(Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü)0000-0002-7260-2815
Sayfa
95–132
Yayın Tarihi
2026-09-25
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışma, Ziraat Müfettişi Bekyan Efendi’nin Osmanlı genelinde tarım reformunun gerçekleşmesine yönelik çabalarını ve bu çabaların etkilerini incelemektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Özet 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti, ülkenin kalkınmasını sağlamak ve halkın refahının artırılması amacıyla bir dizi sosyo-ekonomik ve idari reform gerçekleştirmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu bağlamda, 1870’li yıllarda Avrupa’ya ziraat eğitimi yapmak amacıyla öğrenciler gönderildi.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışma, Ziraat Müfettişi Bekyan Efendi’nin Osmanlı genelinde tarım reformunun gerçekleşmesine yönelik çabalarını ve bu çabaların etkilerini incelemektedir.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · Ziraat Müfettişi · Bekyan Efendi

Özet

Özet 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti, ülkenin kalkınmasını sağlamak ve halkın refahının artırılması amacıyla bir dizi sosyo-ekonomik ve idari reform gerçekleştirmiştir. Bu reformların en önemlilerinden biri de ziraat alanında görüldü. Tarımsal reformu gerçekleştirmek için devlet, ziraatla ilgili kurumlar tesis etmiş ve halkı bilinçlendirebilmek amacıyla uzman kişiler yetiştirmeyi tercih etmiştir. Bu bağlamda, 1870’li yıllarda Avrupa’ya ziraat eğitimi yapmak amacıyla öğrenciler gönderildi. Avrupa’da eğitim alarak ülkeye dönen bu uzmanlar kurulan ziraat mektepleri ve numune çiftliklerinin yanında taşrada ziraat müfettişi olarak görev aldılar. Bu uzmanlardan biri olan Bekyan Efendi, uzun yıllar Aydın vilayeti ziraat müfettişi ve “Halkalı Ziraat Mektebi” muallimi olarak görev yaptı. Bekyan Efendi, Avrupa’daki ziraat eğitimi sırasında öğrendiği teorik ve pratik bilgileri, hem talebelerine hem de tarımla uğraşan halka uygulamalı olarak öğretti. Ziraat müfettişliği ve muallimliğin yanı sıra, tarımla ilgili diğer komisyon ve kurumlarda görev alarak bilgi ve tecrübesini daha geniş kitlelere yayma fırsatı buldu. Ayrıca, bilgi ve tecrübelerini 1905 yılından itibaren “Resimli Ziraat Gazetesi’nde” yayımladı. Bu yazılarında tarımsal verimliliği artıracak tohum seçimi, tohumların ıslahı, bitki hastalıkları, zararlılarla mücadele, tarımda gübrenin faydaları, modern tarım aletlerinin kullanımı ve hayvanların ıslahı gibi konulara yer verdi. Bekyan Efendi, özellikle halkın eğitimi ve bitki hastalıklarıyla mücadele konusunda önemli çalışmalar yaparak, tarımsal verimliği artırmaya yönelik öneri ve tespitlerde bulunmuştur. Bu çalışma, Ziraat Müfettişi Bekyan Efendi’nin Osmanlı genelinde tarım reformunun gerçekleşmesine yönelik çabalarını ve bu çabaların etkilerini incelemektedir.

Abstract

From the second half of the 19th century onward, the Ottoman State implemented a series of socio-economic and administrative reforms to promote the development of the country and improve the welfare of its people. One of the most important of these reforms was in the field of agriculture. To carry out agricultural reform, the state established institutions related to agriculture and started to train experts in order to raise public awareness. In this context, during the 1870s, students were sent to Europe to receive education on agriculture. These experts, who returned to the country after receiving education in Europe, served as agricultural inspectors in rural areas in addition to working at the newly established agricultural schools and model farms. One of these experts, Bekyan Efendi, served for many years as the agricultural inspector of Aydın Province and as a teacher at the “Halkalı Agricultural School” (Halkalı Ziraat Mektebi). Bekyan Efendi taught the theoretical and practical knowledge he had acquired during his agricultural education in Europe to both his students and the farming population through hands-on instruction. In addition to his roles as an agricultural inspector and teacher, he also served in various agricultural commissions and institutions, which gave him the opportunity to share his knowledge and experience with larger masses. In addition, he shared his knowledge and experiences in the “Illustrated Agricultural Gazette" (Resimli Ziraat Gazetesi) starting from 1905. In his writings, he addressed topics such as seed selection to increase agricultural productivity, seed breeding, plant diseases, pest control, the benefits of fertilizers in agriculture, the use of modern agricultural tools and animal breeding. Bekyan Efendi made significant efforts in educating the public and combating plant diseases and made suggestions to increase agricultural productivity. The current study examines the efforts of Agricultural Inspector Bekyan Efendi to implement agricultural reform throughout the Ottoman Empire, as well as the impact of these efforts.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Keleş, E. (2026). ZİRAAT MÜFETTİŞİ BEKYAN EFENDİ’NİN OSMANLI ZİRAATININ GELİŞİMİNE DAİR TESPİT VE ÖNERİLERİ. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı: 60, 95–132. https://ajindex.com/articles/1432905

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (89)

  1. A-Arşiv kaynakları: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA):
  2. BOA, Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO.), 534/39999; 1004/75227; 4215/316065; 4301/322560.
  3. BOA, Dahiliye Nezareti, İdare (DH.İD.), 195/34.
  4. BOA, Hariciye Nezareti, İdare (HR.İD.), 1388/42; 1388/43.
  5. BOA, Hariciye Nezareti, Tercüme Odası (HR.TO.), 464/13.
  6. BOA, Hariciye Nezareti, Mektubi Kalemi (HR.MKT.), 885/66; 885/79.
  7. BOA, İrade, Dahiliye (İ.DH.), 800/64830; 807/65251; 880/70216; 884/70487.
  8. BOA, İrade, Meclis-i Mahsus (İ.MMS.), 170/5.
  9. BOA, İrade, Şura-yı Devlet (İ.ŞD.), 62/3592.
  10. BOA, İrade, Taltifat (İ.TAL.), 67/29.
  11. BOA, Maarif Nezareti, Mektubi Kalemi (MF.MKT.), 30/37.
  12. BOA, Maliye Nezareti, Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti (ML.EEM.), 106/106.
  13. BOA, Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.), 176/14; 231/294.
  14. BOA, Şura-yı Devlet (ŞD.), 1176/7.
  15. BOA, Yıldız, Esas Evrakı (Y.EE.), 12/26.
  16. BOA, Yıldız, Resmi Maruzat, (Y.A.RES.), 5/20
  17. BOA, Yıldız, Orman, Maadin ve Ziraat Nezareti Maruzatı (Y.PRK.OMZ.), 3/90.
  18. B-Salnameler: Aydın Vilayet Salnamesi (AVS.)
  19. AVS. H. 1301; R. 1300, H. 1302; R. 1300, H. 1303, (1886); H. 1304, (1888); H. 1305, (1889); H. 1306, (1890); H. 1307, (1891); H. 1312, (1894).
  20. C-Gazeteler, süreli yayınlar ve gazete yazıları
  21. “Amerika asmaları hakkında”, Resimli Ziraat Gazetesi (RZG.,), Sayı: 14.
  22. “Amerika Asmaları hakkında”, RZG., Sayı: 15.
  23. “Bağ ve bağcılık hakkında”, RZG., Sayı: 12.
  24. “Bağcılık: Mildiyö hastalığı”, RZG., Sayı: 10.
  25. “Bağcılık: Mildiyö hastalığı”, RZG., Sayı: 11.
  26. “Delice otu”, RZG., Sayı: 33.
  27. “Ekin hastalıkları ve tohumların ilaçlanması”, RZG., Sayı: 4.
  28. “Ekin hastalıkları ve tohumların ilaçlanması”, RZG., Sayı: 5.
  29. “Emraz-ı nebatiye: Kömür hastalığı”, RZG., Sayı: 16.
  30. “Evsaf-ı haseneyi haiz tohumların istihsal ve tedariki”, RZG., Sayı: 9.
  31. “Evsaf-ı haseneyi haiz tohumların istihsal ve tedariki”, RZG., Sayı: 13.
  32. “Hububat tohumlarının seçimi ve iyileştirilmesi”, RZG., Sayı: 22.
  33. “Hububat tohumlarının seçimi ve iyileştirilmesi”, RZG., Sayı: 24.
  34. “Makale-i mahsusa”, RZG., Sayı: 8.
  35. “Makale-i Mahsusa: Ziraatta gübrenin ehemmiyeti”, RZG., Sayı: 15.
  36. “Makale-i mahsusa”, RZG., Sayı: 17.
  37. “Merinos koyunları”, RZG., Sayı: 2.
  38. “Merinos koyunları”, RZG., Sayı: 3.
  39. “Patates hastalıklarından: Phytophtora infestans”, RZG., Sayı: 9.
  40. “Tarla fareleri: bunların usul-i itlafı”, RZG., Sayı: 9.
  41. “Tarla farelerinin itlafı-Danysz Aşısı ve suret-i istimali”, RZG., Sayı: 11.
  42. “Tarla farelerinin itlafı”, RZG., Sayı: 17.
  43. “Tohumların ıslahı: Tohum nedir? Tohumun Tahlili? Tohumların İntihabı”, RZG., Sayı: 5.
  44. “Tohumların ıslahı: Tohum nedir? Tohumun tasnifi ve tohumlukların intihabı”, RZG., Sayı: 7.
  45. “Tohumlarının seçimi ve iyileştirilmesi”, RZG., Sayı: 23.
  46. “Ziraat”, RZG., Sayı: 1.
  47. “Köstebek ve tarla farelerinin çare-i itlâfı”, Umur-ı Nafia ve Ziraat Mecmuası (UNZM), Dördüncü Sene, No: 2.
  48. “Şehremaneti Celile-i Ziraat Müfettişliği ve Halkalı Baytar Mektebi Muallimliği canibinden ziraat idare-i umumiyesine gelen layiha”, UNZM., Sekizinci Sene, No: 31.
  49. UNZM., Yedinci Sene, No: 1, 7, 8, 16.
  50. “Bir memleketin ziraatıyla sanatının yek diğere kıyası”, Ziraat Gazetesi (ZG), Üçüncü Sene, No: 5.
  51. RZG., Sayı: 1, 7, 8, 24.
  52. ZG., Birinci Sene, No: 3, 4, 5, 6, 10, 19, 20, 21, 24.
  53. ZG., İkinci Sene, No: 3, 5, 10, 12, 13, 17, 19.
  54. ZG., Üçüncü Sene, No: 6, 17, 20.
  55. Vasıta-i Servet (VS.), No: 2, 7, 8, 9, 11, 12.
  56. D-Araştırma, İnceleme ve Resmi Yayınlar
  57. Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, İstanbul 2014.
  58. BİLİRLİ, Tahir, Tanzimat Dönemi İmar Meclisleri, TTK Yay., Ankara 2019.
  59. ÇEŞME, Volkan, Halkalı Ziraat Mektebi, İstanbul Üniversitesi SBE, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2011.
  60. DEDE, Ezgi, Selanik Ziraat Mektebi (1889-1912), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi SBE, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale 2017.
  61. DÜSTUR, Birinci Tertip, Cilt: 2, Dersaadet 1289.
  62. DÜSTUR, Zeyl 4, Dersaadet 1302, s. 108-118.
  63. ELDEM, Vedat, Osmanlı İmparatorluğunun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 1970.
  64. GENÇOĞLU, Mustafa, “Sultan II. Abdülhamid’in Yurt Dışı Eğitim Politikası”, Kırıkkale Üniversitesi, SBE Dergisi, 4/2, Temmuz 2014, s. 33-73.
  65. GÜRAN, Tevfik, 19. Yüzyıl Osmanlı Tarımı, Eren Yayıncılık, İstanbul 1998.
  66. KADIOĞLU, Sevtap, “Osmanlı Döneminde Türkiye’de Ziraat Okulları Üzerine Notlar ve “Tedrisat-ı Ziraiye Nizamnâmesi”, Kutadgubilig, S. 8, Ekim 2005, s. 239-257.
  67. KARAER, Nihat, Paris, Londra, Viyana: Abdülaziz’in Avrupa Seyahati, Phoenix Yayınevi, Ankara 2007.
  68. KELEŞ, Erdoğan, “İçil Sancağı’nın Sosyo-Ekonomik ve Coğrafi Durumu (İmar Meclisi Raporuna Göre/1845)”, Türk Tarihine Dair Yazılar: III, Ed. Alpaslan Demir, Tuba Tombuloğlu vd., Gece Kitaplığı, Ankara 2018, s. 485-508.
  69. KESKİN, Özkan, “Üzümün Bağı Asmanı Kurdu: Osmanlı İmparatorluğu’nda Filoksera ile Mücadele”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXX/2, 2015, s. 479-505.
  70. KESKİN, Özkan, Orman ve Ma’âdin Nezâreti’nin Kuruluşu ve Faaliyetleri, İstanbul Üniversitesi SBE, Yayımlanmamış DoktoraTezi, İstanbul 2005.
  71. KOÇU, Reşad Ekrem, “Amasyan (Agop Efendi)”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul 1959, s. 759-760.
  72. KOÇU, Reşad Ekrem, “Bekyân (Haykazun Efendi)”, İstanbul Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul 1961, s. 2450.
  73. KODAMAN, Bayram, Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, TTK Yay., Ankara 1999.
  74. KUNERALP, Sinan, Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922), İSİS, İstanbul 1999.
  75. KÜÇÜK, Cevdet, “Abdülhamid II”, DİA, C. 1, İstanbul 1988, s. 216-224.
  76. MAHMUT CEVAT İBNÜ’Ş-ŞEYH NÂFİ, Maârif-i Umûmiye Nezâreti Târihçe-i Teşkilât ve İcrââtı, XIX. Asır Osmanlı Maârif Tarihi, Haz. Taceddin Kahyaoğlu, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2001.
  77. NELSON, Elif Charlotte, Toprağın ve Kalemin Ardından: Osmanlı’da Tarımı Yönetenler (Weberyen Bir Bürokrasi Okuması), Akademisyen Kitabevi, Ankara 2025.
  78. OĞUZOĞLU, Yusuf, “Bursa Hamidiye Ziraat Mektebi ve Bir Uygulaması”, Bursa’nın Köklü Eğitim Kurumları Bursa Ziraat Mektebi, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yay., Bursa 2010, s. 5-19.
  79. PAMUKCİYAN, Kevork, Ermeni Kaynaklarından Tarihe Katkılar IV: Biyografileriyle Ermeniler, Aras Yayıncılık, İstanbul 2003.
  80. QUATAERT, Donald, Anadolu’da Osmanlı Reformu ve Tarım (1876-1908), Çev. Nilay Özok Gündoğan-Azat Zana Gündoğan, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2008.
  81. SÖYLER, Özen, Numune Çiftlikleri Osmanlı Devleti’nde Modern Tarıma Geçiş, Akademisyen Kitabevi, Ankara 2025.
  82. ŞİŞMAN, Adnan, Tanzimat Döneminde Fransa’ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri (1839-1876), TTK Yay., Ankara 2004.
  83. TORUK, İbrahim, Halkalı Ziraat Mektebi (1892-1928), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2013.
  84. VURGUN, Ahmet, “II. Abdülhamid Döneminde Zirai Eğitim Hamlesi: Hüdavendigar Hamidiye Ziraat Ameliyat Mektebi ve Numune Çiftliği (1891-1909)”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 51, Nisan 2021, s. 83-114.
  85. YAZAN, Ömer, “19. YY. Sonlarında Osmanlı Tarım İşletmelerinde Yönetim ve Muhasebe Uygulamaları: “Çiftlik İdaresi” Örneği”, Accounting and Financial History Research Journal, İşletme Tarihi Özel Sayısı, Eylül 2018, s. 280-332.
  86. YILDIRIM, Mehmet Ali, “Osmanlı’da İlk Çağdaş Zirai Eğitim Kurumu: Ziraat Mektebi (1847-1851),” OTAM, S. 24, 2008, s. 223-238.
  87. YILDIRIM, Mehmet Ali, “Halkalı Ziraat Mektebi’nin Açılış Sürecine Dair Bazı Mülahazalar ve Amasyan Efendi’nin Layihası”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 32/53, 2013, s. 265-302.
  88. E-Kütüphane Koleksiyonu
  89. İstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı, Nadir Eserler Kütüphanesi II. Abdülhamid Han Fotoğraf Albümleri (İÜK-Nadir Eserler, II. Abdülhamid)