Dergiler / Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi / 2026 / Sayı: 29

16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü

The Transformation of the Mülâzemet System from a Status Position to a Power Struggle from the 16th to the 17th Century

Nurettin Ürün(Yıldız Teknik Üniversitesi)0009-0003-6082-7288
Mehmet Sait Özervarlı(YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-5349-5145
Sayfa
112–143
Yayın Tarihi
2026-06-15
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgular, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl başlarından itibaren çeşitli düzenlemelerle peyder pey standartlaştırıldığı gösterir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:17. yüzyıl ortalarında Osmanlı ilmiyesine girişlerde belirgin bir düzen arayışı dikkat çeker.
📊
Temel Bulgular & Veri:Hoca-talebe kişisel ilişkisiyle bürokratik veçheyi bir araya getiren mülâzemet sistemi, bu dönemde tarihsel bir kırılma yaşar. 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı’nın merkeziyetçi politikaları çerçevesinde şekillenen mülâzemet, 16. yüzyılda klasik bir karakter kazanır.
💡
Sonuç & Katkı:Bulgular, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl başlarından itibaren çeşitli düzenlemelerle peyder pey standartlaştırıldığı gösterir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Mülâzemet · Osmanlı ilmiyesi · 17. yüzyıl

Özet

17. yüzyıl ortalarında Osmanlı ilmiyesine girişlerde belirgin bir düzen arayışı dikkat çeker. Hoca-talebe kişisel ilişkisiyle bürokratik veçheyi bir araya getiren mülâzemet sistemi, bu dönemde tarihsel bir kırılma yaşar. 15. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı’nın merkeziyetçi politikaları çerçevesinde şekillenen mülâzemet, 16. yüzyılda klasik bir karakter kazanır. Bu dönemde mülâzemet, ilmiye hiyerarşisinde bulunan âlim-bürokratlar için temelde bir statü sembolü işlevindedir. Kişisel ilişkilerin belirleyici olduğu bu dönemde, sistemde belirgin bir standart bulunmaz. Ancak 17. yüzyılın siyasi ve idari krizi, sistemi yapısal olarak dönüştürür. Âlim-bürokratlar arasında şiddetlenen güç mücadelesi, çeşitli prosedürleri zorunlu kılar. Böylece ilmiyeye girişler standartlaşır, sayısallaşır ve öngörülebilir bir idari mekanizmaya evrilir. Bu çalışmanın amacı, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl dolaylarındaki dönüşümünü siyasi, idari, ekonomik ve sosyo-kültürel bağlam içinde değerlendirmektir. Çalışmada 16. ve 17. yüzyıla ait ilmiye tabakâtları (biyografik eserler), ilmiye kânûnnâmeleri ve mülâzemet defterleri incelenmiştir. Bulgular, mülâzemet sisteminin 17. yüzyıl başlarından itibaren çeşitli düzenlemelerle peyder pey standartlaştırıldığı gösterir. Planlanması mümkün olmayan vefat ve nöbet yolu bu dönemde geri çekilmiş; yerlerini standart bir prosedüre bağlı olan muîdlik ve teşrîfe bırakmıştır. Bu sebeple 17. yüzyılın ilk yarısına ait mülâzemet defterleri ve tasnîfleri karışık; ikinci yarısında ise düzenlidir. Bu çalışmada 17. yüzyılın ilk yarısına ait bütün defterler taranmış, sonraki araştırmacıların kullanımı için tanıtılmış ve kronolojik olarak dizilmiştir

Abstract

In the mid-17th century, a marked search for order in the recruitment to the Ottoman learned hierarchy (ilmiye) becomes visible. The mülāzemet system—an arrangement that combines the personal teacher-student bond with a bureaucratic aspect—undergoes a historical rupture during this period. Initially shaped within the empire’s centralizing policies of the later fifteenth century, mülāzemet acquired a “classical” character in the sixteenth century, functioning chiefly as a symbol of status among the scholar-bureaucrats of the ilmiye hierarchy. During this period, when personal relationships were decisive, there was no clear standard within the system. However, the political and administrative crisis of the seventeenth century structurally transformed the system. The intensification of power struggles between the scholar-bureaucrats compelled the institution of various formal procedures. Entry into the learned hierarchy thus became standardized, quantified, and turned into a predictable administrative mechanism. The aim of this study is to examine the transformation of the mülāzemet system around the seventeenth century within its political, administrative, economic, and socio-cultural context. The study is based on an examination of biographical dictionaries of the learned hierarchy (tabakāt), legal-administrative codes (kānūnnāme), and mülāzemet registers from the sixteenth and seventeenth centuries. The findings show that, beginning in the early seventeenth century, the mülāzemet system was gradually standardized through a series of regulations. During this period, the unplanned routes of appointment by vefāt (death of grandee scholars) and nöbet (rotation system) were phased out and replaced by appointment through assistantship (muīdlik) and designation by a grandee (teşrīf), both of which were bound by standardized procedures. For this reason, the contents and archival classifications of mülāzemet registers from the first half of the seventeenth century are disordered, whereas those from the second half are orderly. In this study, all extant registers of the period have been examined, described, and arranged chronologically for the use of future researchers.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ürün, N., Özervarlı, M. S. (2026). 16. Yüzyıldan 17. Yüzyıla Geçiş Sürecinde Mülâzemet Sisteminin Bir Statüden Güç Mücadelesine Dönüşümü. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, Sayı: 29, 112–143. https://doi.org/10.21021/osmed.1783128

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (60)

  1. T. C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
  2. Bab-ı Meşihat Arşivi, Rumeli Kazaskerlik Ruznamçemesi, no 7, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 19, 20, 22, 24, 25, 27, 89.
  3. Birincil Kaynaklar
  4. “İlmiye Kanunnamesi.” Osmanlı Kanûnnameleri ve Hukuki Tahlilleri VIII. Haz. Ahmet Akgündüz. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1992.
  5. “Kanunnâme-i Ehli İlim.” Osmanlı Kanûnnameleri ve Hukuki Tahlilleri IV. Haz. Ahmet Akgündüz. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1992.
  6. “Mevâli-i İzâm ve Müderrisin-i Kirâmın Tedrise Muvâzebetleri İçün Nişân-ı Hümâyûn.” Osmanlı Kanûnnameleri ve Hukuki Tahlilleri IV. Haz. Ahmet Akgündüz. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1992.
  7. Anomin. “Hırzü’l-Mülûk.” Osmanlı Devlet Teşkilatına Dair Kaynaklar. Haz. Yaşar Yücel. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1988.
  8. Kınalızade Hasan. Tezkiretü'ş-şuara. thk. İbrahim Kutluk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1981.
  9. Nevîzâde Atâî. Hadâikü’l-Hakâik. haz. Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
  10. Şeyhî Mehmed Efendi. Vekāyiu’l-fuzala I-IV. haz. Ramazan Ekinci. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
  11. Araştırma İnceleme Eserleri
  12. Abou-El-Haj, Rifa‘at Ali. “The Ottoman Vezir and Paşa Households 1683-1703: A Preliminary Report.” Journal of the American Oriental Society 94/4 (1974): 438- 447.
  13. Abou-El-Haj, Rifa‘at Ali. Formation of the Modern State: The Ottoman Empire Sixteenth to Eighteenth Centuries. New York: Syracuse University Press, 2005.
  14. Akdağ, Mustafa. Celâlî İsyanları, 1550-1603. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1963.
  15. Alan, Ercan ve Abdurrahman Atçıl. Erken Donem Osmanlı İlmiye Teşkilatı Kaynakları: XVI. Yuzyıl Osmanlı Ulema Defterleri. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), 2018.
  16. Alan, Ercan. “Kazasker Ruznamçelerine Göre XVII. Yüzyılda Rumeli’de Kadılık Müessesesi.” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2015.
  17. Arı, Ferit. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kadı ve Müderrislerin İstihdamı.” Doktora tezi, Hacı Beştaş Veli Üniversitesi, 2021.
  18. Atçıl, Abdurrahman. “Osmanlı İmparatorluğunda Bürokrasi ve Ulema.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 36 (2017): 1-20.
  19. Atçıl, Abdurrahman. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğunda Alimler ve Sultanlar. İstanbul: Klasik yayınları, 2019.
  20. Baltacı, Cahit. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 2005.
  21. Barkey, Karen. Farklılıklar İmparatorluğu Karşılaştırmalı Tarih Perspektifinden Osmanlılar. İstanbul: Versus Kitap, 2011.
  22. Beyazıt, Yasemin. “Osmanlı İlmiye Bürokrasisinde Bir Nizam Koyucu: Ebüssuûd Efendi.” Kanûnî Sultan Süleyman ve Dönemi: Yeni Kaynaklar, Yeni Yaklaşımlar, ed. Mehmet Fatih Çalışır, Suraiya Faroqhi ve Mehmet Şakir Yılmaz. İstanbul: İbni Haldun Üniversitesi Yayınları, 2020.
  23. Beyazıt, Yasemin. “Osmanlı İlmiyye Bürokrasisinde Şeyhülislâmlığın Değişen Rolü ve Mülâzemet Sistemi (XVI-XVIII. Yüzyıllar).” TTK Belleten 73/267 (2009): 423-442.
  24. Beyazıt, Yasemin. “XVI. Yüzyıl Osmanlı İlmiyye Kanûnnâmeleri ve Medrese Eğitimi.” Belleten 78/283 (Aralık 2014): 955-982.
  25. Beyazıt, Yasemin. Kadıasker Mülâzım Ruznâmçelerinden “Bostanzâde Mehmed Efendi Defteri”. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020.
  26. Beyazıt, Yasemin. Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
  27. Cengiz, Cihan. “XVII. Yüzyıl Ortalarında Osmanlı İlmiyye Kanunnameleri ve Mülâzemet Sistemi.” Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2019.
  28. Ceylan, Nedim. “951-959 (1544-1556) Tarihli Rumeli Kadıaskeri Ruznamesi.” Mezuniyet tezi, İstanbul Üniversitesi, 1980.
  29. Darling, Linda. Revenue-Raising and Legitimacy: Tax Collection and Finance Administration in the Ottoman Empire, 1560-1660. Leiden: Brill, 1996.
  30. Demirel, Tacettin. “XVIII. Yüzyıl Başlarında İlmiye Düzenlemeleri ve Mülâzemet Sistemi.” Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2019.
  31. DİA. “Celâlzâde Sâlih Çelebi”, TDV İslam Ansiklopedisi, XII (İstanbul 1993), ss. 262-264.
  32. Evsen, Esra. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Mülâzemet Sistemi (18. Yüzyıl Örneği).” Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2009.
  33. Faroqhi, Suraiya. “Crisis and Change,” An Economic and Social Historyof the Ottoman Empire, ed. Halil İnalcık ve Donald Quataert. Cambridge: Cambridge University Press, 1997.
  34. Faroqhi, Suraiya. “Social Mobility among the Ottoman ‘Ulema in the Late Sixteenth Century.” International Journal of Middle East Studies IV (1973): 204-218.
  35. Hathaway, Jane. “Rewriting Eighteenth-Century Ottoman History.” Mediterranean Historical Review 19/1 (2004): 29-53.
  36. Itzkowitz, Norman. “Eighteenth Century Ottoman Realities.” Studia Islamica 16 (1962): 73-94.
  37. İnalcık, Halil. “The Rûznamce Registers of The Kazâsker of Rumeli as Preserved in the İstanbul Müftülük Archives.” Turcica XX (1988): 251-269.
  38. İnalcık, Halil. Osmanlıda Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Kronik Kitap, 2016.
  39. İpşirli, Mehmet. “Çelebi”, TDV İslam Ansiklopedisi, XIII (İstanbul 1993), ss. 259.
  40. İpşirli, Mehmet. “Mülâzemet”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. XXXI (Ankara 2020), ss. 536-537.
  41. İpşirli, Mehmet. “Osmanlı Devleti’nde Kazaskerlik (XVII. Yüzyıla kadar).” TTK Belleten 61/232 (Aralık 1997): 597-700.
  42. İpşirli, Mehmet. Osmanlı İlmiyesi. İstanbul: Kronik Kitap, 2021.
  43. Kafadar, Cemal. “The Question of Ottoman Decline.” Harvard Middle Eastern and Islamic Review 4/1-2 (1997- 98): 30-75.
  44. Kılıç, Cihan. “XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı İlmiye Teşkilatında İstihdam ve Hareket (Anadolu Kadıaskerliği Örneği).” Doktora tezi, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2017.
  45. Kırmaci, Yunus. “Şeyhülislam Feyzullah Efendi ve Mülâzemet Sistemi.” Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2020.
  46. Kunt, Metin. Sancaktan Eyalete 1550-1650 Arasında Osmanlı Ümerası ve İl İdaresi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1978.
  47. Özcan, Abdulkadir. “Mehmed IV”, TDV İslam Ansiklopedisi, XXVIII (Ankara 2003), ss. 414-418.
  48. Peirce, Leslie. “Changing Perceptions of the Ottoman Empire: The Early Centuries.” Mediterranean Historical Review 19/1 (2004): 6-28.
  49. Repp, Richard Cooper. The Mufti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy. London: Ithaca Press, 1986.
  50. Tezcan, Baki. “The Ottoman Mevali as Lords of the Law.” Journal of Islamic Studies XX/3 (2009): 383-407.
  51. Tezcan, Baki. The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern World. New York: Cambridge University Press, 2010.
  52. Tezcan, Baki. “The Law School of Mehmed II in the Last Quarterof the Sixteenth Centruy: A Glass Ceiling fort he Less Connected Ottoman Ulema.” Ottoman War and Peace, ed. Frank Castiglione, Ethan L. Menchinger ve Veysel Şimsek. Leiden/Bostan: Brill, 2019.
  53. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1965.
  54. Ürün, Nurettin. “17. Yüzyıl Sonu, 18. Yüzyıl Başı Osmanlı Mülâzemet Sitemi: Yanyalı Esad Efendi’nin İlmiyeye İntisabı ve Yükselme Stratejisi.” Dönemi ve İlim Çevresi Işığında: Yanyalı Esad Efendi, ed. M. Sait Özervarlı, Cahit Şenel ve Harun Kuşlu. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfi İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2024.
  55. Woodhead, Christine. “From Scribe to Litterateur: the Career of a 16th-Century Ottoman Katib.” The Bulletin of British Society for Middle East Studies 9 (1982): 55-74.
  56. Yoldaşlar, Özgür Deniz. “Minkârîzâde Yahyâ and Ottoman Scholarly Bureaucracy in Seventeenth Centruy.” Doktora tezi, Boğaziçi Üniversitesi, 2021.
  57. Zilfi, Madeline C. “Elite Circulation in the Ottoman Empire: Great Mollas Of The Eightenth Centruy.” Journal of Economic and Social History of the Orient XXVI (1983): 318-364.
  58. Zilfi, Madeline C. The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age: 1600-1800. Minneapolis: Bibliotheca Islamica, 1988.
  59. Zilfi, Madeline C. “Elite Circulation in the Ottoman Empire: Great Mollas Of The Eightenth Centruy.” Journal of Economic and Social History of the Orient XXVI (1983): 318-364.
  60. Zilfi, Madeline C. The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age: 1600-1800. Minneapolis: Bibliotheca Islamica, 1988.