KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi / 2026 / Sayı: 24

Anlam ve Algoritma: Arapça-Türkçe Deyim ve Atasözleri Bağlamında Yapay Zekâ Çeviri Çıktılarının Karşılaştırımalı Analizi

Meaning And Algorithm: A Comperative Analysis Of AI Translation Outputs in The Context Of Arabic-Turkish Idioms And Proverbs

Ola Almavas(Kırıkkale Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Arapça Mütercim ve Tercümanlık.)0009-0001-8424-8884
Sezer Yılmaz(Kırıkkale Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Arapça Mütercim ve Tercümanlık)0000-0002-0486-571X
Sayfa
81–98
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgular, yapay zekânın bazı örneklerde başarılı eşdeğerlikler ve alternatifler sunabildiğini; ancak bağlamı yanlış yorumlama, anlam kayması, sözdizimsel sapmalar ve kültürel nüansları aktaramama gibi sorunlar yaşayabildiğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Teknolojinin geniş kapsamlı etkisi, diğer alanlarda olduğu gibi çeviri alanında da belirgin biçimde hissedilmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Kültürler arası etkileşimi kolaylaştıran çeviri faaliyeti, yapay zekâ teknolojileriyle desteklenerek dilsel engellerin aşılmasına ve kültürel iletişimin hızlanmasına katkı sağlamaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bulgular, yapay zekânın bazı örneklerde başarılı eşdeğerlikler ve alternatifler sunabildiğini; ancak bağlamı yanlış yorumlama, anlam kayması, sözdizimsel sapmalar ve kültürel nüansları aktaramama gibi sorunlar yaşayabildiğini göstermektedir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arapça-Türkçe çeviri · yapay zekâ çevirisi · ChatGPT-5

Özet

Teknolojinin geniş kapsamlı etkisi, diğer alanlarda olduğu gibi çeviri alanında da belirgin biçimde hissedilmektedir. Kültürler arası etkileşimi kolaylaştıran çeviri faaliyeti, yapay zekâ teknolojileriyle desteklenerek dilsel engellerin aşılmasına ve kültürel iletişimin hızlanmasına katkı sağlamaktadır. Yapay zekâ, yalın dilde yazılmış metinlerin çevirisinde görece başarılı sonuçlar ortaya koysa da mecaz yoğunluğu taşıyan deyim ve atasözlerinin aktarımında aynı düzeyde başarı sergileyip sergilemediği tartışmalıdır. Bu çalışma, Arapça–Türkçe dil çiftinde yapay zekâ çevirisinin performansını, Mihail Nuayme’nin Babalar ve Oğullar adlı eseri bağlamında incelemektedir. Araştırmada eserde yer alan 7 atasözü ve 13 deyim, nitel karşılaştırmalı çeviri analizi yöntemiyle değerlendirilmiş; insan çevirileri ile ChatGPT-5 tarafından üretilen çeviri çıktıları anlam eşdeğerliği, kültürel uygunluk, sözdizimsel yapı ve mecaz aktarımı açısından karşılaştırılmıştır. Çalışmanın amacı, ChatGPT-5’in atasözü ve deyim çevirilerindeki performansını ortaya koyarak modelin güçlü ve zayıf yönlerini belirlemektir. Bulgular, yapay zekânın bazı örneklerde başarılı eşdeğerlikler ve alternatifler sunabildiğini; ancak bağlamı yanlış yorumlama, anlam kayması, sözdizimsel sapmalar ve kültürel nüansları aktaramama gibi sorunlar yaşayabildiğini göstermektedir. İnsan çevirilerinin ise kültürel uyum ve anlam bütünlüğünü koruma bakımından daha tutarlı sonuçlar ortaya koyduğu görülmüştür. Sonuç olarak çalışma, yapay zekâ tabanlı çeviri araçlarının edebî metinlerdeki performansını somut örnekler üzerinden değerlendirerek çeviribilim alanındaki yapay zekâ ve kültürel aktarım tartışmalarına katkı sağlamakta; çevirmenler, eğitimciler ve yazılım geliştiriciler için yol gösterici bulgular sunmaktadır.

Abstract

The broad impact of technology has become increasingly evident in the field of translation, as in many other disciplines. Supported by artificial intelligence technologies, translation activities facilitate intercultural communication by overcoming linguistic barriers and accelerating the transfer of information across languages. Although artificial intelligence systems generally produce successful results in the translation of plain texts, their effectiveness in rendering idioms and proverbs with high figurative and cultural density remains debatable. This study examines the performance of artificial intelligence-based translation in the Arabic–Turkish language pair through Mikhail Nu’ayma’s Fathers and Sons. Employing a qualitative comparative translation analysis, the research investigates 7 proverbs and 13 idioms identified in the work and compares human translations with translations generated by ChatGPT-5 in terms of semantic equivalence, cultural appropriateness, syntactic structure, and metaphor transfer. The aim of the study is to reveal the strengths and limitations of ChatGPT-5 in translating idiomatic and proverbial expressions. The findings indicate that artificial intelligence can provide successful equivalents and alternative renderings in some cases; however, it also exhibits shortcomings such as misinterpreting context, producing semantic shifts, introducing syntactic deviations, and failing to convey cultural nuances. Human translations, by contrast, demonstrate greater consistency in preserving both cultural compatibility and semantic integrity. The study concludes that while AI-assisted translation tools can offer valuable support in translation processes, they still face significant challenges in literary texts that require cultural interpretation and contextual awareness. By presenting concrete examples from the Arabic–Turkish language pair, this research contributes to ongoing discussions on artificial intelligence, translation, and cultural transfer, while offering practical insights for translators, educators, and software developers.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Almavas, O., Yılmaz, S. (2026). Anlam ve Algoritma: Arapça-Türkçe Deyim ve Atasözleri Bağlamında Yapay Zekâ Çeviri Çıktılarının Karşılaştırımalı Analizi. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, Sayı: 24, 81–98. https://doi.org/10.26650/iujts.2026.1761741

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (35)

  1. Aksoy, Ö. A. (1995). Atasözleri ve deyimler sözlüğü 2 deyimler sözlüğü. İstanbul: İnkılâp Kitabevi. google scholar
  2. Aktaş, T. (1996). Çeviri işlemine genel bir bakış. Ankara: Orsen Matbaacılık. google scholar
  3. Aslan, B. (2021). Şanlıurfa ağzına katkılar: Atasözleri ve deyimler. Asya Studies, 5(17), 143-152. https://doi.org/10.31455/asya.957772 google scholar
  4. Aşkın, M. C., & Balkul, H. İ. (2022). “Bu Kış Kimse Üşümeyecek” kitabının İngilizce çevirisinin makine çevirisi ile karşılaştırılması: Google çeviri’nin yazın çevirisinde kullanılabilirliği üzerine bir inceleme. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 10(4), 117-131. https://doi.org/10.29228/ijlet.66173 google scholar
  5. Barut, E. ve Baytar, İ. (2021). Çeviride kültürel ögelerin aktarımı için başvurulan yöntem ve stratejilere ilişkin bir inceleme: robert louis stevenson’ın “define adası” eserinden yerlileştirme stratejisi örnekleri. International Journal of Language Academy, 9 (2), 17-28. http://dx.doi.org/10.29228/ijla.49837 google scholar
  6. Baytekin, B. (2000). Günter Grass’ın “Die Blechtrommel” romanının Türkçeye çevirisinde atasözleri, deyimler ve özdeyişlere eleştirel yaklaşım. Çeviri eleştirisi içinde. (Haz. Mustafa Durak). Ankara Üniversitesi Tömer Bursa Şubesi Sempozyum Bildirileri. Bursa, 62-74. google scholar
  7. Ceylan, S. (2021). Sosyo-kültürel bağlamda çevir(i)mek: Arapça-Türkçe dilleri örneği. google scholar
  8. Prof. Dr. Onur Köksal (Ed.), Uluslararası Dil ve Çeviribilim Kongresi Tam Metin Bildiri Kitabı (s. 143- 150). İstanbul: Eğitim Yayınevi. google scholar
  9. el-Meydâni, E. (1972). Mecmaʿul-emsal. Beyrut: Daru’l-Maarife. google scholar
  10. Eruz, S. (1999). Çeviri eğitiminde ve çeviride koşut metinler hukuk alanında koşut metin çalışmalarının kapsamı, işlevleri ve yöntemleri. (Doktora Tezi) İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. google scholar
  11. Fâyed, V. (2007). Muʿcemu’l-taʿâbîr fî’l-Arabiyye’l-muʿâsıra. Kahire: Kahire Üniversitesi. google scholar
  12. Gezer, G.; Can, M. Z. (2019). Kültürü çevirmek: kültür aktarımı kapsamında çeviri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (17), 355-370. DOI: 10.29000/rumelide.656917 google scholar
  13. Gürçağlar, Ş. (2025). Çevirinin Abc’si. İstanbul: Say Yayınları. google scholar
  14. İbn Manzur, M. (1993). Lisânu’l Arab. Beyrut: Dâr Sâdır. google scholar
  15. İli, M., & Komıssarov, V. N. (2016). Çeviride dil ve kültür: paydaş mı yoksa rakip mi?. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(1), 91-102. google scholar
  16. https://dergipark.org.tr/tr/pub/karefad/issue/19205/204185 google scholar
  17. Kadaoui, K., Magdy, S. M., Waheed, A., Khondaker, M. T. I., El-Shangiti, A. O., Nagoudi, E. M. B., & Abdul-Mageed, M. (2023). TARJAMAT: Evaluation of Bard and ChatGPT on machine translation of ten Arabic varieties. In Proceedings of the First Arabic Natural Language Processing Conference (ArabicNLP 2023) (pp. 52–75). Association for Computational Linguistics. google scholar
  18. Karavin, H. (2016). “Çeviri kuramları bağlamında eşdeğerlik kavramının izini sürmek”. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(12), 125-144. google scholar
  19. Karslı, İ. (2017). Arapça atasözleri ve deyimler kitabı. İstanbul: Mektep Yayınları. google scholar
  20. Khondaker, M. T. I., Waheed, A., Nagoudi, E. M. B., & Abdul-Mageed, M. (2023). GPTAraEval: A comprehensive evaluation of ChatGPT on Arabic NLP. In H. Bouamor, J. Pino, & K. Bali (Eds.), Proceedings of the 2023 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP 2023) (pp. 281–302). Association for Computational Linguistics. google scholar
  21. Konu, M. M. (2019). Çeviri edimine dilbilimsel açıdan uygulamalı bir yaklaşım. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö6), 500-516. DOI: 10.29000/rumelide.649339 google scholar
  22. Kuşçu, E. (2015). Çeviride yapay zekâ uygulamaları, Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, S.30, 45-58. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunikkefd/issue/2789/37502 google scholar
  23. Nuayme, M. (2019). Babalar ve oğullar. Çev. Hüseyin Yazıcı, Eyyüp Tanrıverdi, Ömer İshakoğlu. İstanbul: Akdem Yayınları google scholar
  24. Nida, E. A. (2004). Çeviri süreçleri. Çeviri seçkisi-2. (Yurdanur Salman, Çev). Derleyen; Mehmet Rifat. İstanbul: Dünya Matbaacılık. google scholar
  25. Odacıoğlu, M.C. (2024). Yapay zekâ ve insan çevirisi: hukuk metinlerine dayalı karşılaştırmalı bir çalışma. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi. (16), 147-171. https://doi.org/10.55036/ufced.1477008 google scholar
  26. Özcan, M. (2017). Nobel ödüllü mısırlı yazar Necip Mahfuz’un el-Kahiretu’l-Cedide adlı romanının Türkçe çevirisindeki dil oyunlarının eşdeğerlik açısından incelenmesi. Turkish Studies. 12(7), 619-632. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.11470 google scholar
  27. Şanverdi, H. İ., Işıdan, A. (2021). Makine çevirisi: Türkçe-Arapça çeviri bağlamında Google ve Yandex çeviri örneği. Söylem Filoloji Dergisi, 6(1), 207-221. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.869080 google scholar
  28. Tok, Z. (2020). Makine çevirisi ve çeviri kuramları”. International Journal of Language Academy, 8(1), 394-403. google scholar
  29. 29228/ijla.41874 google scholar
  30. Vardar, B. (1977). Çeviri sorunları. in Dilbilim II. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokulu. google scholar
  31. Yalçın, P. (2003). Jean-Louis Mattei’den örneklerle çeviride kültürel unsurlar sorunu. G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi. 23 (1), 47-58. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gefad/issue/6763/90980 google scholar
  32. Yazıcı, M. (2005). Çeviribilimin temel kavram ve kuramları. İstanbul: Multilingual Yabancı Dil Yayınları. google scholar
  33. Yılmaz, S. (2023). Arapça-Türkçe çeviri türlerinde nöral makine çeviri modellerinin verimliliği: chatgpt örneği. Şarkiyat Mecmuası, S.43, s.339-355. https://doi.org/10.26650/jos.1324416 google scholar Yılmaz, S. (2024). Çevirinin estetik boyutu. İstanbul: Akdem Yayınları. google scholar
  34. Zağlûl, H. S. (2023). Ṣiyâğatu’l-muḥtevâ el-ʾibdâʿî bi’l-ʾiʿlâm et-terbevî bi’stiḫdâm teḳk􀁥aniyye ez-zekaʾ el iṣṭinâʿî: ChatGPT istikşâf el-furaṣ ve’t-teḥaddiyât, Mecelletu Ebḥâs et-Terbiye el-Ḫâṣṣa, 75, 55-140. 10.21608/mbse.2023.207285.1324 google scholar
  35. el-Meydâni, E. (1972). Mecmaʿul-emsal. Beyrut: Daru’l-Maarife. google scholar