Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightBu çalışma, literatürde çoğunlukla siyasi muhalif veya eylemci kimliğiyle anılan Ali Suâvi’yi Osmanlı’nın modernleşme sürecinde İslam iktisat ahlakı ile kapitalist gerçeği rasyonel biçimde uzlaştırmaya çalışan erken dönem bir düşünür olarak konumlandırması bakımından alana katkı sunma potansiyeli taşımaktadır.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
19. yüzyıl Osmanlı iktisadi zihniyetinin batı kapitalizmi karşısında geçirdiği yapısal dönüşüm İslam fıkhındaki mutlak ribâ yasağı ile modern piyasa ekonomisinin zorunlu aracı olan faiz arasındaki teorik ve pratik gerilimi en üst düzeye taşımıştır. Bu araştırmanın temel problemi, dini naslar ile dönemin kurumsal finansman zorunlulukları arasında sıkışan Osmanlı Devleti'nin bu çelişkiyi nasıl aşmaya çalıştığıdır. Çalışmanın amacı, dönemin düşünürlerinden Ali Suâvi’nin bu duruma karşı savunduğu düşüncesini ve fıkhi metodolojiyi ortaya koymaktır. Araştırmada ana kaynak olarak Suâvi’nin 1869 yılında Paris'te çıkardığı Ulûm gazetesinde kaleme aldığı faizle ilgili yazıları kullanılmıştır. Makalenin temel argümanı, Suâvi’nin klasik geleneği tamamen reddetmek veya batıyı körü körüne taklit etmek yerine, istihsan, örf ve ihtiyaç/zaruret esaslı esneklik imkanlarını pragmatik bir yaklaşımla yeniden yorumlayarak faiz ile ribâyı kavramsal olarak birbirinden ayırdığı tezine dayanır. Suâvi, faizi modern ticarette sermayenin meşru kullanım bedeli şeklinde yorumlar. Ribâyı ise sömürücü, diğer bir ifadeyle “fahiş faiz” olarak ifade eder. Makalede, Suâvi’nin ulema arasında çok yaygın hale gelen “menfaat getiren her borç ribâdır” kaidesini eleştirisi, îne (hile-i şer‘iyye) satışına şiddetle karşı çıkışı ve faizin tamamen serbest bırakılmayıp devlet eliyle (mikyâs-ı adalet) sınırlandırılması gerektiği yönündeki yaklaşımı incelenmektedir. Ulaşılan sonuç, Suâvi’nin fıkhi normları modern iktisadi ihtiyaçlar çerçevesinde yeniden işlevsel kılma arayışıdır. Bu çalışma, literatürde çoğunlukla siyasi muhalif veya eylemci kimliğiyle anılan Ali Suâvi’yi Osmanlı’nın modernleşme sürecinde İslam iktisat ahlakı ile kapitalist gerçeği rasyonel biçimde uzlaştırmaya çalışan erken dönem bir düşünür olarak konumlandırması bakımından alana katkı sunma potansiyeli taşımaktadır.
Abstract
The nineteenth century marked a profound structural transformation in the Ottoman economic mentality, driven by the expanding influence and aggressive penetration of Western capitalism. This transition precipitated a critical theoretical and practical conflict between the absolute prohibition of ribā in classical Islamic jurisprudence (fiqh) and the necessity of interest as an indispensable mechanism of the modern market economy. The primary problem addressed in this study is the intense predicament faced by the Ottoman state, which found itself caught between traditional religious injunctions and the institutional financial imperatives of a globalized capitalist world. Accordingly, the central aim of this research is to analyze the intellectual framework and juristic methodology developed by the prominent Ottoman thinker Ali Suâvi to reconcile this structural contradiction. Utilizing Suâvi’s articles on interest published in the Ulûm newspaper in Paris in 1869 as its primary source, the study systematically examines his distinctive approach to Islamic economic morality and modern finance. The main argument posits that rather than categorically rejecting the classical tradition or uncritically imitating Western economic models, Suâvi successfully distinguished between the concepts of interest and ribā through maslahat-oriented reasoning within the Ḥanafī legal tradition. Drawing an analogy with leasing contracts (icâre), he redefined interest as the legitimate cost of utilizing capital in modern commercial life, which is essential for production, trade, and civilization. Conversely, he strictly defined ribā as exploitative and exorbitant usury that inevitably causes economic destruction and social decay. In his theoretical discussions, Suâvi boldly challenged the widely accepted juridical maxim that "every loan yielding a benefit is ribā," arguing that such rigid, dogmatic interpretations lacked solid textual evidence and severely hindered macroeconomic development. He conceptualized a legitimate framework for borrowing, termed istikrâz bi’r-ribh, to justify reasonable capital returns as a civic necessity. Furthermore, he directed a severe critique at the prevalent practice of ʿīnah (ḥiyal sharʿiyyah or legal stratagems), exposing how traditional scholars hypocritically tolerated these transactions that effectively resulted in massive exploitation, while simultaneously prohibiting the transparent and much lower interest rates of modern institutional banking. Beyond juristic debates, Suâvi recognized the urgent need for public financial literacy, warning the Ottoman public against the destructive nature of compound interest utilized by foreign creditors. However, he did not advocate for an unregulated capitalist market; instead, he proposed an original synthesis by arguing that interest rates must be strictly regulated by the state through a "measure of justice" (mikyās-ı ʿadālet), drawing upon the classical Ottoman economic principles of provisionism (iaşe) and fairness. Ultimately, the study concludes that Suâvi endeavored to reconstruct Islamic law into a dynamic, rational framework capable of meeting the demands of modern civilization without losing its moral core. This research offers an original contribution to the literature by repositioning Ali Suâvi, who is traditionally recognized merely as a political dissident, as a pioneering economic thinker who rationally harmonized the moral economy of Islam with the realities of capitalist modernity, thereby establishing a local and synthesized development paradigm.