KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Art-Sanat Dergisi / 2025 / Sayı: 24

İstanbul Arkeoloji Müzeleri Eski Şark Eserleri Müzesindeki Nabatîler Dönemi 7664 Envanter Numaralı Güneş Saati Üzerine Bir Değerlendirme

An Evaluation of the Nabataean-Period Sundial with Inventory Number 7664 in the Ancient Orient Museum of Istanbul Archaeological Museums

İbrahim Oğuzhan(İstanbul Üniversitesi İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı)0000-0002-8304-8135
Hakan Temir(TOKAT GAZİOSMANPAŞA ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ)0000-0002-4142-6310
Sayfa
1–30
Yayın Tarihi
2025-08-12
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Arkeolojik ve yazılı kaynaklar, Antik Dönem medeniyetlerinin bu ihtiyacı karşılamak amacıyla çeşitli zaman ölçüm araçları geliştirdiklerini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Zamanın ölçülmesi, toplumsal düzenin sağlanması ve günlük yaşamın organize edilmesi açısından insanlık tarihi boyunca temel bir gereklilik olmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Günümüzdeki saatlerin atası olarak da değerlendirilebilecek güneş saatleri, zamanı ölçmek için kullanılan en eski araçlardan biridir ve medeniyetlerin zaman kavramını anlamasında büyük rol oynamıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Arkeolojik ve yazılı kaynaklar, Antik Dönem medeniyetlerinin bu ihtiyacı karşılamak amacıyla çeşitli zaman ölçüm araçları geliştirdiklerini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İstanbul Arkeoloji Müzeleri · Eski Şark Eserleri Müzesi · Nabatîler

Özet

Zamanın ölçülmesi, toplumsal düzenin sağlanması ve günlük yaşamın organize edilmesi açısından insanlık tarihi boyunca temel bir gereklilik olmuştur. Arkeolojik ve yazılı kaynaklar, Antik Dönem medeniyetlerinin bu ihtiyacı karşılamak amacıyla çeşitli zaman ölçüm araçları geliştirdiklerini göstermektedir. Bu bağlamda, Güneş’in gökyüzündeki konumuna bağlı olarak bir gölge milinin (gnomon) oluşturduğu gölgenin konumunu esas alan güneş saatleri, bilinen en eski kronometrik araçlar arasında yer almaktadır. Genellikle taştan imal edilen güneş saatleri dayanıklılıkları, uzun ömürlü kullanımları ve pratik olmaları sebebiyle tercih edilmiştir. Günümüzdeki saatlerin atası olarak da değerlendirilebilecek güneş saatleri, zamanı ölçmek için kullanılan en eski araçlardan biridir ve medeniyetlerin zaman kavramını anlamasında büyük rol oynamıştır. Bu çalışmada, Medâin-i Sâlih’te (Suudi Arabistan) keşfedilen ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri Eski Şark Eserleri Müzesinde sergilenen 7664 (EŞEM) envanter numaralı Nabatî güneş saati incelenmiştir. Öncelikle Medâin-i Sâlih bölgesinin Antik Çağ’daki konumu, Roma’yla ilişkisi ve Batılı bilim insanlarının buraya yaptıkları seyahatler ele alınmıştır. Diğer yandan bahse konu güneş saatinin Nabatîlere aidiyeti mevzusu çözümlenmiştir. Güneş saatinin tipik Helen-Roma kadranı olması münasebetiyle Medâin-i Sâlih’e ithal olarak gelip gelmediği, Nabatî-Roma uygarlıkları arasında gerçekleşen bilgi ve teknoloji aktarımının imkânı çerçevesinde tartışılmıştır. Daha sonra saatin alt kısmında bulunan Aramice yazıt tahlil edilmiştir. Son bölümde ise Nabatîlerin astronomi, matematik, geometri ve coğrafya gibi ilimlerde ne kadar ileri oldukları, ilgili güneş saatinin çalışma prensipleri özelinde analiz edilmiştir.

Abstract

Timekeeping has been a fundamental necessity throughout human history, essential for maintaining social order and organizing daily life. Archaeological and written sources show that ancient civilizations developed various time measurement tools to meet this need. In this context, sundials, which are based on the position of the shadow cast by a gnomon (a shadow-casting part of the sundial) depending on the Sun’s position in the sky, are among the oldest known chronometric tools. Sundials, typically made of stone, were preferred for their durability, long-lasting use, and practicality. Sundials, which can be considered the ancestors of today’s clocks, are one of the oldest devices used to measure time and have played a significant role in civilizations’ understanding of the concept of time. In this study, the Nabataean sundial with inventory number 7664 (ESEM) discovered in Mada’in Salih (Saudi Arabia) and exhibited in the Ancient Orient Museum of Istanbul Archaeological Museums, is examined. Mada’in Salih, a significant archaeological site, was a major Nabataean city and a UNESCO World Heritage Site. Its location in the Nabataean Kingdom and its connection to Rome are crucial in understanding the cultural and intellectual interactions that may have influenced the design and use of the sundial. The travels of Western scholars to this region also provide essential insights into the global reach of the Nabataean culture. Also, the issue of the sundial’s belonging to the Nabataeans has been resolved. Since the sundial features a typical Hellenistic-Roman dial, it has been discussed whether it was imported to Mada’in Salih and whether there was a possibility of knowledge and technology transfer between the Nabataean and Roman civilizations. Therefore, the Aramaic inscription on the lower part of the sundial is analyzed. The final section focuses on the advanced knowledge of the Nabataeans in astronomy, mathematics, geometry, and geography, specifically in relation to the working principles of the sundial in question.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Oğuzhan, İ., Temir, H. (2025). İstanbul Arkeoloji Müzeleri Eski Şark Eserleri Müzesindeki Nabatîler Dönemi 7664 Envanter Numaralı Güneş Saati Üzerine Bir Değerlendirme. Art-Sanat Dergisi, Sayı: 24, 1–30. https://doi.org/10.26650/artsanat.2025.24.0018

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (123)

  1. Ağırakça, Ahmet. “Gassânîler.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 13. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996, 397-398. google scholar
  2. Ağırakça, Ahmet. “Nabatîler.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 32. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006, 257-258. google scholar
  3. Ağırakça, Ahmet. “Tedmür.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 40. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011, 264-265. google scholar
  4. Algül, Hüseyin. “Himyerîler.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 18. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998, 62-63. google scholar
  5. al-Hijr Archaeological Site (Mâdain Sâlih): Nomination Document For The Inscription on the Unesco World Heritage List (Suudi Arabistan: Turizm Yüksek Komisyonu, 2007). google scholar
  6. Al-Nawafleh, Ma’moun. Petraeology, Site Story. Amman: Arapilla for Logistic Services, 2012. google scholar
  7. Altheim, Franz ve Ruth Stiehl. Die Araber in der alten Welt. Berlin: De Gruyter, 1968. google scholar
  8. A. Alzahrani, Damma. “Heritage, Conservation Good Governance Enhancing the Heritage Law Framework in Saudi Arabia.” Doktora Tezi, The University of Western Australia, 2016. google scholar
  9. ALzoubi, Mahdi. “The Nabataen Timing System.” Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hung 69/3 (2016): 301-309. google scholar
  10. AL-Otaibi, Fahad MutLaq. “The Annexation of the Nabataean Kingdom in 106 A.D: New Epigraphic and ArchaeoLogicaL Consideration.” Mediterranean Archaeology and Archaeometry 15/3 (2015): 151-156. google scholar
  11. Al-Saad, Ziyad ve Fandi Al-Wacked. “East Blend with West in Nabataean Architecture and Decorative Arts.” the Mysterious and Innovative Nabataeans Exhibition. Ed. Dedizioni. Pisa: European Union, 2015, 55-75. google scholar
  12. AL-SaLameen, Zeyad. “A Nabataean Bronze Lamp Dedicated to BaaLshamin.” Studi Epigrafici e Linguistici 31 (2014): 63-72. google scholar
  13. AL-TaLhi, DhaifaLLah ve Mohammad AL-Daire. “Roman Presence in the Desert: A New Inscription from Hegra.” Chiron, 35 (2005): 205-218. google scholar
  14. Akurgal, Ekrem. Anadolu Kültür Tarihi. Ankara: TÜBİTAK Yayınları, 2003. google scholar
  15. Ammianus Marcellinus, History. 1. CiLt. Kitap 14-19. Çev. John Carew RoLfe. Cambridge, MA: Harvard Üniversitesi Yayınları, 1950. google scholar
  16. Arabian Rock Art Heritage. “Mada’in SaLeh.” Erişim 25 Şubat 2024. http://saudi-archaeoLogy.com/sites/madain-saLeh/ google scholar
  17. Arıt, SeLda. “Saatin Öyküsü.” TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi 353 (1997): 50-56. google scholar
  18. Aristophanes. The Ecclesiazusae or Female Parliament. Çev. RowLand Smith. Londra: Oxford Üniversitesi YayınLarı, 1883. google scholar
  19. A. Borstad, Karen. “History from Geography: The Initial Route of the Via Nova Traiana in Jordan.” Levant 40/1 (2008): 55-70. google scholar
  20. Barger, Thomas. “Greek Inscription Deciphered; SeaL Found in Arabia.” Archaeology 22/2 (1969): 139-140. google scholar
  21. Barger, Thomas. “Greek Inscription Deciphered; SeaL Found in Arabia.” Archaeology 22/4 (1969): 325. google scholar
  22. Belmonte, Juan Antonio, A. Cesar Gonzâlez Garcîa ve Andrea Polcaro. "Light and Shadows över Petra: Astronomy and Landscape in Nabataean Lands.” Nexus Network Journal 15 (2013): 487-501. google scholar
  23. Boorstin, Daniel J. The Discoverers. A History of Man's Search to Know His World and Himself. New York: Random House, 1983. google scholar
  24. Boorstin, Daniel J. Keşifler ve Buluşlar. Çev. Fatoş Dilber. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1994. google scholar
  25. Bossert, Helmuth Th. Altsyrien: Kunst und HandwerK in Cypern, Syrien, Palastina, Transjordanien und Arabien von den Anfangen bis zum Völligen Aufgehen in derGriechisch-römischen Kultur(UnterMitarbeit von Rudolf Naumann). Tubingen: Wasmuth, 1951. google scholar
  26. Bourgoing, Jacqueline D. Takvim Zamanın Efendisi Midir?. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008. google scholar
  27. Bowersock, Glen Warren. “A Report on Arabia Provincia.” The Journal of Roman Studies 61 (1971): 219-242. google scholar
  28. Bowersock, Glen Warren. “The Greek-Nabataean Bilingual Inscription at Ruwwafa, Saudi Arabia.” Le Monde Grec: Hommages a Claire Preaux 62 (1975): 513-522. google scholar
  29. Breucker, Geert De. “Berossus between Tradition and Innovation.” Oxford Handbook of Cuneiform Culture. Ed. Karen Radner ve Eleanor Robson. Oxford: Oxford Üniversitesi Yayınları, 2011, 637-657. google scholar
  30. BuhârT. “Enbiyâ.” Câmiü’s-sahîh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâlet-i Nâşirûn, 2017. google scholar
  31. Bukharin, Mikhail Dmitrievich. “Towards the Earliest History of Kinda.” Arabian Archaeology and Epigraphy 20 (2009): 64-80. google scholar
  32. Büyükçoşkun, Kudret. “Arabistan.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 3. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991, 248-252. google scholar
  33. Cantineau, Jean. Le Nabateen. Paris: Librairie Ernest Leroux, 1932. google scholar
  34. Cassola-Cochin, Virginia. “The Development of Nabataean Mada’in Şalih (Saudi Arabia) into an Attractive Sightseeing: From Traditional Rejection to Official Recognition.” Jordan Journal for History and Archaeology 14/4 (2020): 81-96. google scholar
  35. Cevad Ali. el-Mufassal fi Târîhi'l-'Arab Kable'l-islâm. Beyrut: Dâru's-SâkT, 2001. google scholar
  36. Contenau, Georges. La Glyptique Syro-Hittite. Paris: Paul Geuthner, 1922. google scholar
  37. Cousins, Frank W. Sundials. Londra: John Baker, 1969. google scholar
  38. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dâhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti (DH.KMS.), 14/1 H. 01-03-1332 [28 Ocak 1914]. google scholar
  39. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Parakende UmumT (Y.PRK.UM.), 7/36 H. 18-04-1302 [4 Şubat 1885]. google scholar
  40. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Sadaret Resmi Maruzat Evrak (Y.A.RES.) 149/74 H. 02-08-1325 [10 Eylül 1907]. google scholar
  41. Cussini, Eleonora. “Ebrei a Palmira: un Riesame delle Fonti Epigrafiche.” Materia Giudaica 8/1 (2003): 123-138. google scholar
  42. Çağatay, Neşet. islâm Dönemine Dek Arap Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1989. google scholar
  43. Çam, Nusret. “Güneş Saati.” TDV islâm Ansiklopedisi. 14. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996, 297-299. google scholar
  44. Dieulafoy, Marcel. “Mission Archeologique en Arabie des P. P. Jaussen et Savignac.” Comptes-rendus de l’Academie des Inscriptions et Belles-Lettres 51/6 (1907): 314-316. google scholar
  45. Dio, Cassius. Roman History. 8. Cilt. Kitap 61-70. Çev. Earnest Cary. Cambridge: MA: Harvard Üniversitesi Yayınları, 1925. google scholar
  46. Diogenes Laertios. Lives of Eminent Philosophers, 1. Cilt. Kitap 1-5. Çev. Robert Drew Hicks. Cambridge: MA: Harvard Üniversitesi Yayınları, 1925. google scholar
  47. Doughty, Charles Montagu. Travels in Arabia Deserta 1-2. Cambridge: Cambridge Üniversitesi Yayınları, 2010. google scholar
  48. Dürüşken, Çiğdem. “Roma’da Takvim.” Cogito 22 (2000): 164-177. google scholar
  49. Eutropius. The Breviarium ab Urbe Condita of Eutropius. Çev. Harold W. Bird. Liverpool: Liverpool Üniversitesi Yayınları, 1993. google scholar
  50. Eyüp Sabri Paşa. Mir’âtü’l-Haremeyn. İstanbuL: Bahriye Matbaası, 1888. google scholar
  51. Freeman, PhiLip. “On the Annexation of Provinces to the Roman Empire.” Classics Ireland 5 (1998): 30-47. google scholar
  52. Gatier, Pierre-Louis. “La Legio III Cyrenaica et L' Arabie.” dans Les Lsgions de Rome le Haut-Empire. Lyon: Lyon Üniversitesi Yayınları, 2000, 341-349. google scholar
  53. Gibbs, Sharon L. Greek and Roman Sundials. New Haven/Londra: YaLe Üniversitesi YayınLarı, 1976. google scholar
  54. GünaLtay, Şemsettin. İslâm Öncesi Arap Tarihi. Ankara: Ankara OkuLu YayınLarı, 2015. google scholar
  55. Harding, GeraLd Lankester. An Index and Concordance of Pre-Islamic Arabian Names and Inscriptions. Toronto: Toronto Üniversitesi YayınLarı, 1971. google scholar
  56. Harman, Faruk. “Hicr.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 17. İstanbuL: Türkiye Diyanet Vakfı YayınLarı, 1998, 454-455. google scholar
  57. HeaLey, John F. The Nabataean Tomb Inscriptions of Mada'in Salih. Londra: Oxford Üniversitesi YayınLarı, 1993. google scholar
  58. HeaLey, John F. The Religion of the Nabatean A Conspectus. Leiden-Boston-KöLn: BRILL, 2001. google scholar
  59. Healey, John F. “A Nabataean Sundial from Mada’in Salih.” Syria 66 1/4 (1989): 331-336. google scholar
  60. HeaLey, John F. “The Nabataeans and Madâ’in SâLih.” Atlal 10 (1986): 108-116. google scholar
  61. Herodotos. Tarih. Çev. Müntekim Ökmen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2012. google scholar
  62. Hitti, Philip K. Siyasi ve Kültürel İslâm Tarihi. İstanbul: İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2011. google scholar
  63. Hoftijzer, Jacob ve Karel Jongeling. The Dictionary of the North-West Semitic Inscriptions. Brill-New York-Köln: E. J. Brill, 1995. google scholar
  64. Horovitz, Joseph. “Judaeo-Arabic Relations in Pre-Islamic Times.” Islâmic Culture 3 (1929): 161-199. google scholar
  65. Horovitz, Joseph. “Judaeo-Arabic Relations in Pre-lslamic Times.” IslamicStudies 52 % (2013): 357-391. google scholar
  66. Hoyland, Robert. “The Jews of the Hijaz in the Qur’ân and in their inscriptions.” New Perspectives on the Qur'an. Ed. Gabriel Reynolds. Routledge, 2011, 91-116. google scholar
  67. Huber, Charles. Journal d'un Voyage en Arabie (1883-1884). Paris: Imprimerie Nationale, 1891. google scholar
  68. İlan, Tal. Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity. Palestine 330 BCE- 200 CE. Tübingen: Mohr Siebeck, 2002. google scholar
  69. İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed TancT. İbn Battûta Seyehatnamesi. Çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004. google scholar
  70. İstahrT. Mesâlikü’l-memâlik. thk. Doktor Cemâl Talebe. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003. google scholar
  71. Jaussen, Antonin ve Raphael Savignac. Mission Archsologique en Arabie I: De Jsrusalem au Hedjaz, Msdain Saleh. Paris: Ernest Leroux, 1909-1914. google scholar
  72. Kahn, Charles H. “On Early Greek Astronomy.” The Journal of Hellenic Studies 90 (1970): 99-116. google scholar
  73. Kapar, Mehmet Ali. “LahmTler.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 27. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003, 54-55. google scholar
  74. Kaplan, Davut. “Antik Çağ’da Zaman, Konik Güneş Saatleri ve Smintheion Örneği.” Anadolu/Anatolia 35 (Mayıs 2009): 87-97. google scholar
  75. Kelpetin, Mahmut. İslâm Öncesi Güney ve Kuzey Arabistan. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2016. google scholar
  76. Kent, Patrick Alan. A History of the Pyrrhic War. New York: Routledge, 2021. google scholar
  77. Kırca, Celal, “Semûd,” TDV İslâm Ansiklopedisi. 36 (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009), 500-501. google scholar
  78. Kuhrt, Amelie. “Berossus’ Babyloniaka and Seleucid Rule in Mesopotamia.” Hellenism in the East. Ed. Amelie Kuhrt ve Susan Sherwin-White. Berkeley: Kaliforniya Üniversitesi Yayınları, 1987, 32-56. google scholar
  79. Kutlu Alancı, Hilal. “Helenistik Dönemde Babil Kültürü.” Archivum Anatolium 19/1 (2025): 73-96. google scholar
  80. Küçükaşçı, Mustafa Sabri. “Kinde (BenT Kinde).” TDV İslâm Ansiklopedisi. 26. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002, 37-38. google scholar
  81. Lewis, Bernard. The Arabs in History. Londra: Oxford Üniversitesi Yayınları. google scholar
  82. Lidzbarski, Mark. Ephemeris fur Semitische Epigraphik III (1909-1915). Giessen: Verlag von Alfred Töpelmann, 1915. google scholar
  83. Martialis. Epigrams. Çev. Walter C. Ker. New York: G. P. Putnam’s Sons, 1919. google scholar
  84. Mazuz, Haggai. “Northern Arabia and its Jewery in Early Rabbinic Sources: More Than Meets the Eye.” Antiguo Oriente 13 (2015): 149-168. google scholar
  85. McEwan, Gilbert. “Babylonia in the Hellenistic Period.” Klio 70 (1988): 412-421. google scholar
  86. Musil, Alois. The Northern Hegaz: A Topographical Itinerary. New York: American Geographical Society, 1926. google scholar
  87. Müslim. “Zühd.” Câmiü’s-sahîh. Riyad: Beytü’l-Efkâri’l-Devliyye, 1998. google scholar
  88. Negev, Avraham. Personal Names in the Nabatean Realm. Kudüs: Kudüs İbrani Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü, 1991. google scholar
  89. Nehme, Laila. “The Nabataean and Nabataeo-Arabic Inscriptions.” The Darb Al-Bakrah: A Caravan Route in North-West Arabia Discovered by Ali I. Al-Ghabban: Catalogue of the Inscriptions. Ed. Laila Nehme. Riyad: Saudi Commission for Tourism and National Heritage, 2018, 25-226. google scholar
  90. Nichols, Francis Morgan. The Roman Forum: A Topographical Study. Londra: Longmans, 1877. google scholar
  91. Noja, Sergio. “Testimonianze Epigrafiche di Giudei neLL’Arabia SettentrionaLe.” Bibbia e Oriente (Brescia) 21 (1979): 283-316. google scholar
  92. Özdemir, Yasemin. “AnadoLu Güneş SaatLeri.” Online Tematik Türkoloji Dergisi 1 (2013): 1-27. google scholar
  93. P. SpeideL, MichaeL. “Exercitus Arabicus.” Latomus 33/4 (1974): 934-939. google scholar
  94. Panou, EvangeLia, Konstantinos KaLachanis ve VassiLios N. Manimanis. “The Ancient Greek SundiaLs of Athens.” Applied Science Reports % (2014): 47-48. google scholar
  95. Parr, Peter, GeraLd Lankester Harding ve John E. Dayton. “PreLiminary survey in N. W. Arabia, 1968.” Bulletin of the Institute of Archaeology 8-9 (1970): 193-242. google scholar
  96. Parr, Peter, GeraLd Lankester Harding ve John E. Dayton. “PreLiminary survey in N. W. Arabia, 1968.” Bulletin of the Institute of Archaeology 10 (1972): 23-61. google scholar
  97. PhiLby, Harry St. John Bridger. Arabia of the Wahhabis. AcLs History e Book Project, 1899. google scholar
  98. PhiLby, Harry St. John Bridger. Arabian Highlands. Ithaca: CorneLL Üniversitesi YayınLarı Orta Doğu Enstitüsü, 1952. google scholar
  99. PhiLby, Harry St. John Bridger. The Land of Midian. Londra: Ernest Benn, 1957. google scholar
  100. PLinius the ELder. The Natural History. Çev. John Bostock ve Henry RiLey. Londra: H. G. Bohn, 1855. google scholar
  101. Pompeius Festus. The Breviarium of Festus: A Critical Edition with Historical Commentary. Çev. John W. Eadie. Londra: AthLone YayınLarı, 1967. google scholar
  102. Ray, MichaeL. “gnomon.” Encyclopedia Britannica. Erişim 7 Haziran 2021. https://www.britannica.com/technoLogy/gnomon-timekeeping-device google scholar
  103. Roberson, David S. “The Evidence for Greek Timekeeping.” The Classical Review 54/4 (1940): 180-182. google scholar
  104. Roche, Marie Jeanne. “Inscriptions en ChampLeve de Tayma’.” Semitica 62 (2020): 163-205. google scholar
  105. SaLman, Barış. “MozaikLer Üzerinde Güneş Saati BetimLi SahneLer Hatay Müzesinde Yer ALan İki Parça ve Diğer ÖrnekLer Üzerine AraştırmaLar.” Journal of Mosaic Research 3 (2009): 83-93. google scholar
  106. Sanders, Henry Arthur. “The Origin of the Third Cyrenaic Legion.” The American Journal of Philology 62/1 (1941): 84-87. google scholar
  107. Sânches, Francisco Del Rio. Nabatu: The Nabateans Through Their Inscriptions. Barcelona: Edicions de La Universitat de Barcelone, 2015. google scholar
  108. Starcky, Jean “The Nabataeans: A HistoricaL Sketch.” The Biblical Archaeologist 17/4 (AraLık, 1955): 84-106. google scholar
  109. Seely, Frederick A. “The Development of Time-Keeping in Greece and Rome.” American Anthropologist 1/1 (1888): 25-50. google scholar
  110. Seyrig, Henri. “Antiquites Syriennes.” Syria 22 3/4 (1941): 218-270. google scholar
  111. Sidebotham, Steven. “Romans and Arabs in the Red Sea.” Topoi 6/2 (1996): 785-797. google scholar
  112. Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. Londra: 1875. google scholar
  113. TaberT. Târîhu’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Ebû Süheyb. Amman, Riyad: Beytü’l-Efkâri’l-Devliyye, ts. google scholar
  114. Taylor, Jane. Petra and Lost Kingdom of the Nabataeans. Cambridge: Harvard Üniversitesi Yayınları, 2002. google scholar
  115. Thomas, Ivor Burmer. “Dionysodorus.” Dictionary of Scientific Biography. 4. Cilt, New York: Charles Scribner’s Sons, 1981, 108-110. google scholar
  116. UNESCO, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. “Hegra Archaeological Site al-Hijr/Madâin Sâlih”. Erişim 14.05.2021. https://whc.unesco.org/en/list/1293/ google scholar
  117. Vincent, Jill. “The Mathematics of Sundials.” Australian Senior Mathematics Journal 22/1 (2008): 13-23. google scholar
  118. Vitruvius. Mimarlık Üzerine On Kitap. Çev. Çiğdem Dürüşken. İstanbul: Alfa Yayınları, 2019. google scholar
  119. Wenning, Robert, “The Nabataeans in History.” The World of the Nabataeans: International Conference, The World of the Herods and the Nabataeans held at the British Museum, 17-19 April 2001 (Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2007), 2: 25-44. google scholar
  120. Winnett, Frederick Victor ve William LaForest Reed. Ancient Records from North Arabia. Toronto: Toronto Üniversitesi Yayınları, 1970. google scholar
  121. Yiğit, İsmail. “Sebe.” TDV İslâm Ansiklopedisi. 36. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009, 241-243. google scholar
  122. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Parakende UmumT (Y.PRK.UM.), 7/36 H. 18-04-1302 [4 Şubat 1885]. google scholar
  123. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Sadaret Resmi Maruzat Evrak (Y.A.RES.) 149/74 H. 02-08-1325 [10 Eylül 1907]. google scholar