Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightBulgular, Meyve Gümrüğü, Yemiş Çarşısı, Sıra Mahzenler, cami/mescit, han ve medrese ekseninde şekillenen yapı grubunun gelir üretme amacı ile temsilî/siyasal işlevleri bir araya getiren çok katmanlı bir kentsel programın parçası olduğunu göstermektedir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Osmanlı yönetiminde 1656’da Köprülü Mehmed Paşa’nın (ö. 1661) sadrazamlığa getirilmesiyle başlayan Köprülüler dönemi (1656-1710), siyasal ve idarî yapıda belirgin bir yeniden yapılanma süreci olarak değerlendirilmektedir. Bu dönemin öne çıkan isimlerinden Kaplan Kaptan Mustafa Paşa, 1666’da kaptan-ı deryalığa atanmış, İzmir’i de kapsayan Kaptan Paşa Eyaleti’nin yönetiminde etkin rol üstlenmiştir. 1645-1669 Osmanlı-Venedik mücadelesi bağlamında donanmanın sevk ve idaresini yürütmüş, Girit seferi sırasında İzmir, Osmanlı donanması için stratejik bir ikmal ve lojistik merkez işlevi görmüştür. Bu süreçte kentin ticari potansiyeli daha görünür hâle gelmiş ve İzmir, Köprülüler döneminin imar politikaları doğrultusunda öncelikli müdahale alanlarından biri olmuştur. Bu çalışma, Kaplan Kaptan Mustafa Paşa’nın askerî ve lojistik faaliyetleriyle eşzamanlı gelişen mimari hamiliğini, iç liman çevresinde yoğunlaşan ticari, idarî ve dinî yapı odakları üzerinden ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, çok kaynaklı tarihsel okuma yöntemine dayandırılmış, Evliya Çelebi’nin anlatıları, İzmir Evkaf Mutasarrıfları Defteri ve Osmanlı arşiv belgeleri ile gravür, tablo, harita ve sigorta planları gibi görsel-kartografik malzeme karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Böylece yazılı kaynaklarda tarif edilen mekânsal ilişkilerin kent dokusundaki karşılıkları tarihsel topografya perspektifiyle izlenmiştir. Çalışma, Osmanlı’da mimari hamilik ve vakıf yapıları literatürünü genel bir arka plan olarak dikkate almakta, ancak esas olarak yazılı ve görsel belgeler üzerinden Kaplan Kaptan Mustafa Paşa’nın İzmir’deki yapı faaliyetlerini belirlemeye ve bunların mekânsal izlerini ortaya koymaya odaklanmaktadır. Bulgular, Meyve Gümrüğü, Yemiş Çarşısı, Sıra Mahzenler, cami/mescit, han ve medrese ekseninde şekillenen yapı grubunun gelir üretme amacı ile temsilî/siyasal işlevleri bir araya getiren çok katmanlı bir kentsel programın parçası olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, Paşa’nın İzmir’deki hamiliğinin tekil inşa faaliyetlerinden ziyade liman ekonomisini merkeze alan bütüncül bir kentsel müdahale olarak kavranması gerektiğini ileri sürmektedir.
Abstract
The Köprülü era, which began in 1656 with the appointment of Köprülü Mehmed Pasha as grand vizier, is regarded as a period of significant restructuring in the Ottoman political and administrative order. One of the prominent figures of this era was Kaplan Kaptan Mustafa Pasha, who was appointed Kapudan Pasha (Grand Admiral) in 1666 and assumed an active role in the administration of the Kapudan Pasha Eyalet, which included İzmir. Within the context of the Ottoman-Venetian War (1645-1669), he directed and commanded the Ottoman navy, and during the Cretan campaign İzmir functioned as a strategic supply and logistical center for the fleet. In this process, the commercial potential of the city became more visible, and İzmir emerged as a priority area of intervention within the Köprülü urban policies. This study aims to examine Kaplan Kaptan Mustafa Pasha’s architectural patronage in İzmir, which developed simultaneously with his military and logistical activities, through the commercial, administrative, and religious building clusters concentrated around the inner harbor. The research is based on a multi-source historical analysis, the accounts of Evliya Çelebi, the İzmir Evkaf Mutasarrıfları Register, and Ottoman archival documents are comparatively evaluated alongside visual and cartographic materials such as engravings, paintings, maps, and insurance plans. In this way, the spatial relationships described in written sources are traced within the urban fabric from the perspective of historical topography. The study takes the scholarship on architectural patronage and waqf structures in the Ottoman context as a general background, however, it primarily focuses on identifying Kaplan Kaptan Mustafa Pasha’s building activities in İzmir through written and visual sources and on tracing their spatial remains. The findings demonstrate that the building complex shaped around the Customs House (Meyve Gümrüğü), Yemiş Çarşısı, the Sıra Mahzenler, the mosque/masjid, the han, and the madrasa formed part of a multilayered urban program that integrated revenue-generating functions with representational and political roles. Accordingly, the study argues that Mustafa Pasha’s patronage in İzmir should be understood not as a series of isolated construction activities, but as a comprehensive urban intervention centered on the port economy.