KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi / 2025 / Cilt: 45 Sayı: 2

Zihinsel Dejenerasyonun Toplumsal Dinamikleri: Dijital Kapitalizm Çağında “Beyin Çürümesi”nin Kültürel ve Sınıfsal Analizi

The Social Dynamics of Mental Degeneration: A Cultural and Class Analysis of “Brain Decay” in the Age of Digital Capitalism

Emrullah Tekin(BANDIRMA ONYEDİ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-9350-5769
Sayfa
590–635
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmanın temel bulguları, zihinsel dejenerasyonun bireysel tükenmişliğin ötesinde, bilgiye erişim eşitsizlikleri, dijital dikkat sömürüsü, neoliberal performans baskısı ve sınıfsal kültürel sermaye farkları tarafından üretildiğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, çağdaş toplumda giderek daha sık dile getirilen “beyin çürümesi” metaforunu bireysel bir nörolojik bozulma değil, dijital kapitalizmin hız, performans ve dikkat rejimlerinin ürettiği kültürel, bilişsel ve sınıfsal bir semptom olarak kavramsallaştırmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Araştırma, dijitalleşme süreçlerinin bilişsel kapasite, duygulanım ve toplumsal bilinç üzerindeki etkilerini çok katmanlı bir çerçevede inceleyerek zihinsel dejenerasyonun toplumsal üretim biçimlerini görünür kılmayı amaçlamaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmanın temel bulguları, zihinsel dejenerasyonun bireysel tükenmişliğin ötesinde, bilgiye erişim eşitsizlikleri, dijital dikkat sömürüsü, neoliberal performans baskısı ve sınıfsal kültürel sermaye farkları tarafından üretildiğini göstermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Zihinsel Dejenerasyon · Beyin Çürümesi · Bilişsel Tükenmişlik

Özet

Bu çalışma, çağdaş toplumda giderek daha sık dile getirilen “beyin çürümesi” metaforunu bireysel bir nörolojik bozulma değil, dijital kapitalizmin hız, performans ve dikkat rejimlerinin ürettiği kültürel, bilişsel ve sınıfsal bir semptom olarak kavramsallaştırmaktadır. Araştırma, dijitalleşme süreçlerinin bilişsel kapasite, duygulanım ve toplumsal bilinç üzerindeki etkilerini çok katmanlı bir çerçevede inceleyerek zihinsel dejenerasyonun toplumsal üretim biçimlerini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda çalışma, Byung-Chul Han’ın psikopolitika analizlerini, Pierre Bourdieu’nün kültürel sermaye ve alan kuramını, Nancy Fraser’ın tanınma-dağıtım adaleti yaklaşımını, Richard Sennett’in çalışma rejimleri çözümlemesini ve Hartmut Rosa’nın hızlanma-rezonans kavramlarını bütünleştiren kuramsal bir sentez sunmaktadır. Yöntemsel olarak araştırma, disiplinlerarası literatür taraması, tematik sınıflandırma ve metaforik çözümleme tekniklerini kullanmakta; literatürün kapsamı, seçim ölçütleri ve dışlama gerekçeleri açık biçimde tanımlanan kavramsal-analitik bir çerçeveye dayanmaktadır. “Beyin çürümesi” metaforu, kaynak alan-hedef alan ilişkisi, görünür kıldığı toplumsal baskı biçimleri ve klinik kavramlarla karıştırılmamasını sağlayan analitik sınırları çerçevesinde yorumlanmıştır. Çalışmanın temel bulguları, zihinsel dejenerasyonun bireysel tükenmişliğin ötesinde, bilgiye erişim eşitsizlikleri, dijital dikkat sömürüsü, neoliberal performans baskısı ve sınıfsal kültürel sermaye farkları tarafından üretildiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, iki özgün kavram önermektedir: bilişsel dayanıklılık ve zihinsel emek hakkı. Bilişsel dayanıklılık, dijital hız ve uyarılma baskısı karşısında bireyin düşünsel bütünlüğünü sürdürebilme kapasitesine karşılık gelmekteyken zihinsel emek hakkı, dikkat, odaklanma ve düşünme süreçlerinin kurumsal ve hukuksal düzeyde korunması gerekliliğini ifade etmektedir. Her iki kavram da okul, işyeri ve dijital platform düzeyinde uygulanabilir politik göstergeler -bildirim politikaları, odaklanma aralıkları, ekran eşlik oranları, mesai dışı erişim protokolleri- ile somutlaştırılmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, dijital kapitalizm çağında zihinsel dejenerasyonu kültürel, sınıfsal ve politik yönleriyle birlikte ele alarak hem toplumsal düşünme krizini teşhis eden hem de bilişsel refahın güçlendirilmesine yönelik somut politika önerileri geliştiren disiplinlerarası bir çerçeve sunmaktadır.

Abstract

This study conceptualises the increasingly prevalent metaphor of “brain decay” not as a neurological disorder but as a sociocultural and class-shaped symptom produced by the speed, performance, and attention regimes of digital capitalism. The analysis examines how digitalisation restructures cognitive capacity, affective states, and collective consciousness and argues that mental degeneration is generated through multilayered processes shaped by contemporary labour regimes, technological acceleration, and unequal access to cognitive resources. To address this, the study synthesises theoretical insights from Byung-Chul Han’s psychopolitics, Pierre Bourdieu’s theory of cultural capital, Nancy Fraser’s model of recognition and redistribution, Richard Sennett’s analyses of contemporary work culture, and Hartmut Rosa’s concepts of acceleration and resonance. Methodologically, the research is based on an interdisciplinary literature review, thematic classification, and metaphorical analysis. The scope, inclusion/exclusion criteria, thematic coding logic, and analytical boundaries of the review are explicitly defined. The metaphor of “brain decay” is examined through a clear source-domain/target-domain mapping, identifying what the metaphor reveals about structural cognitive pressures while delimiting it from clinical neurodegeneration terminology to avoid conceptual ambiguity. The findings demonstrate that mental degeneration is not merely the outcome of individual burnout or technological exposure but is structurally linked to digital attention extraction, neoliberal performance imperatives, and class-based disparities in cultural and cognitive capital. In this context, the article introduces two original conceptual contributions. “Cognitive resilience” refers to the capacity to maintain analytical and emotional coherence under conditions of digital acceleration and constant stimulation. “The right to mental labour” denotes the necessity of protecting attention, focus, and meaning-making processes through institutional and legal frameworks. Both concepts are operationalised through concrete and measurable policy indicators, such as notification management protocols, focused-attention intervals, screen concurrency ratios, and after-hours accessibility regulations, at the levels of workplaces, schools, and digital platforms. Overall, the study offers an interdisciplinary framework that diagnoses the contemporary crisis of mental degradation while outlining actionable pathways for strengthening cognitive well-being as a social and political priority. By integrating theoretical depth with policy-oriented specificity, the article contributes to the sociological understanding of cognition and proposes a conceptual vocabulary for addressing the structural roots of mental exhaustion in digital capitalism.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tekin, E. (2025). Zihinsel Dejenerasyonun Toplumsal Dinamikleri: Dijital Kapitalizm Çağında “Beyin Çürümesi”nin Kültürel ve Sınıfsal Analizi. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, Cilt: 45 Sayı: 2, 590–635. https://doi.org/10.26650/SJ.2025.45.2.1014

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (67)

  1. Adorno, T. W. (2004). Minima Moralia: Sakatlanmış yaşamdan yansımalar (O. Koçak & A. Doğukan, Çev.). Metis Yayınları. (Orijinal çalışma 1951’de yayımlandı.) google scholar
  2. Arendt, H. (1971). Between past and future: Eight exercises in political thought. Penguin. google scholar
  3. Aydınalp, A. K., & Çelik, E. (2024). Tükenmişlik olgusunun işçi sağlığı ve düzgün bir çalışma yaşamı açısından incelenmesi. İş Ahlakı Dergisi. google scholar
  4. Balcı, Ş., & Özben, A. (2025). Sosyal medya bağımlılığı, sosyal medya yorgunluğu ve akademik performans ilişkisi: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), 45–67. google scholar
  5. Balcı, Ş., & Sarıtaş, E. (2025). Üniversite gençliğinde sosyal medya yorgunluğu, can sıkıntısı ve sosyal medya bağımlılığı ilişkisi. Journal of Youth Studies, 7(2), 112–132. google scholar
  6. Baudrillard, J. (2022). Simülakrlar ve simülasyon (O. Adanır, Çev.). Doğu Batı. (Orijinal çalışma 1981’de yayımlandı.) google scholar
  7. Beck, U. (2011). Risk society: Towards a new modernity (2nd ed.). SAGE. google scholar
  8. Berardi, F. (2009). The soul at work: From alienation to autonomy. Semiotext(e). google scholar
  9. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Harvard University Press. google scholar
  10. Bourdieu, P. (1990). The logic of practice. Stanford University Press. google scholar
  11. Carr, N. (2012). Yüzeysellik: İnternet bizi aptal mı yapıyor? (İ. Kapaklıkaya, Çev.). Ufuk Yayınları. google scholar
  12. Castells, M. (2005). The network society: A cross-cultural perspective. Edward Elgar. google scholar
  13. Choi, M. (2020). Social media use, psychological distress, and the moderating role of organisational support among employees. Journal of Occupational Health Psychology, 25(3), 182–195. https://doi.org/10.1037/ocp0000201 google scholar
  14. Crary, J. (2013). 24/7: Late capitalism and the ends of sleep. Verso. google scholar
  15. Çetinceli, K., & Acar, Ö. F. (2024). İş yerinde sosyal medya bağımlılığı, gelişmeleri kaçırma korkusu ve görev performansı arasındaki ilişki: Kamu çalışanları üzerine bir araştırma. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 23(2), 70–82. google scholar
  16. DİSK-AR. (2023). Dijitalleşme, emek, gelecek ve Türkiye (D. Beyazbulut & Z. Kandaz, Yay. Haz.). DİSK Yayınları. https://arastirma.disk.org.tr google scholar
  17. Erdoğan, P. (2021). İş tatmini ile tükenmişlik ilişkisi: Bir meta-analiz çalışması. Business and Management Studies: An International Journal, 9(2), 405–425. https://doi.org/10.15295/bmij.v9i2.1749 google scholar
  18. European Parliament. (2020). The impact of digitalisation on work: Research for the European Parliament. Publications Office of the European Union. google scholar
  19. Foucault, M. (1971). L’ordre du discours. Gallimard. google scholar
  20. Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge and the discourse on language (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon. google scholar
  21. Fraser, N. (1997). Justice interruptus: Critical reflections on the “post-socialist” condition. Routledge. google scholar
  22. Fraser, N. (2008). Scales of justice: Reimagining political space in a globalising world. Polity. google scholar
  23. Freire, P. (2006). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu & E. Özbek, Çev.). Ayrıntı Yayınları. google scholar
  24. Graeber, D. (2021). Tırışkadan işler (B. Esen, Çev.). Everest Yayınları. google scholar
  25. Güler, E. K., Tutgun‐Ünal, A., & Tarhan, N. (2022). Z Kuşağının yaşam anlam ve amaç algılarının incelenmesi. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 5(2), 179-198. google scholar
  26. Gültekin, Z. (2022). Çalışan bireylerin sosyal medya kullanımının psikolojik sermaye düzeylerine etkisi: Ampirik bir çalışma. Kapanaltı Muhasebe Finans Ekonomi Dergisi, 2. google scholar
  27. Han, B.C. (2019). Şeffaflık toplumu (H. Koca, Çev.). Metis. google scholar
  28. Han, B.C. (2020). Psikopolitika: Neoliberalizm ve yeni iktidar teknikleri (K. Atakay, Çev.). Metis. google scholar
  29. Han, B.-C. (2023). Palyatif toplum (Y. Şahan, Çev.). Metis. google scholar
  30. Han, B.-C. (2023). Yorgunluk toplumu (S. Yalçın, Çev.). İnka Yayınları. google scholar
  31. Han, X. (2020). Social media use, workplace burnout, and social comparison among Chinese employees. Asian Journal of Communication, 30(4), 291–309. https://doi.org/10.1080/01292986.2020.1725074 google scholar
  32. Hochschild, A. R. (1983). The managed heart: Commercialisation of human feeling. University of California Press. google scholar
  33. Hochschild, A. R. (1997). The time bind: When work becomes home and home becomes work. Metropolitan Books. google scholar
  34. Huyssen, A. (1995). Present pasts: Urban palimpsests and the politics of memory. Stanford University Press. google scholar
  35. Lakoff, G., Johnson, M. (2005). Metaforlar: Hayat, anlam ve dil (G. Y. Demir, Çev.). İthaki Yayınları. google scholar
  36. Lee, S., & Lim, Y. (2023). Short-form video consumption and cognitive fatigue: A systematic review. New Media & Society. Advance online publication. https://doi.org/10.1177/14614448231123456 google scholar
  37. Lyon, D. (2006). Gözetlenen toplum: Günlük hayatın izlenmesi (G. Soykan, Çev.). Kalkedon Yayınları. google scholar
  38. Lyon, D. (2018). The culture of surveillance: Watching as a way of life. Polity Press. google scholar
  39. Malabou, C. (2016). Beynimizle ne yapmalıyız? (S. Karlıtekin, Çev.). Küre Yayınları. google scholar
  40. Mark, G., Gudith, D., Klocke, U. (2016). The cost of interrupted work: more speed and stress. In Proceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 107-110). google scholar
  41. Marsh, L. (2024). Digital work intensification and mental fatigue: A meta-analysis of technology-driven job demands. Journal of Applied Psychology, 109(2), 325–347. google scholar
  42. Morozov, E. (2011). The net delusion: The dark side of Internet freedom. PublicAffairs. google scholar
  43. OECD. (2022). PISA 2022 results (Volume I): The state of learning worldwide. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/14f8cfc3-en. google scholar
  44. OECD. (2022). PISA 2022 results (Volume I): What students know and can do. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1d0d7e2f-en. google scholar
  45. OECD. (2023). Digital education outlook 2023: Strengthening digital resilience. OECD Publishing. google scholar
  46. OECD. (2023). Digital wellbeing guidelines: Promoting healthy engagement with digital technologies. OECD Publishing. google scholar
  47. Postman, N. (2010). Televizyon öldüren eğlence: Gösteri çağında kamusal söylem (O. Akınhay, Çev.). Ayrıntı Yayınları. google scholar
  48. Rosa, H. (2013). Social acceleration: A new theory of modernity. Columbia University Press. google scholar
  49. Rosa, H. (2016). Resonance: A sociology of our relationship to the world. Polity. google scholar
  50. RTÜK. (2022). Gençlerin medya kullanım alışkanlıkları ve dijital okuryazarlık araştırması. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. https://www.rtuk.gov.tr google scholar
  51. Sennett, R. (2008). Karakter aşınması: Yeni kapitalizmde işin kişisel sonuçları (B. Yıldırım, Çev.). Ayrıntı Yayınları. google scholar
  52. Sennett, R. (2021). Yeni kapitalizmin kültürü (A. Onacak, Çev.). Ayrıntı Yayınları. google scholar
  53. Seyfi, N. (2017). Kültürel sermaye düzeyi ve sosyal medya kullanım pratikleri: Pasif bilişsel tüketim üzerine bir inceleme. Türkiye Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 4(2), 95–118. google scholar
  54. Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776–778. https://doi.org/10.1126/science.1207745 google scholar
  55. Standing, G. (2015). The precariat: The new dangerous class (2nd ed.). Bloomsbury. google scholar
  56. Stiegler, B. (2010). Taking care of youth and generations. Stanford University Press. google scholar
  57. Sweller, J. (2011). Cognitive load theory. Psychology of Learning and Motivation, 55, 37–76. google scholar
  58. T. C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2023). İşyerlerinde tükenmişlik. İSGGM UİB Bülteni (Mart-Nisan 2023). https://www.csgb.gov.tr/Media/0wwjth11/isggm-uib-bulteni-mart-nisan-2023.pdf google scholar
  59. Taşlıyan, M., Karakuş, F. N., & Çakıroğlu, Z. (2021). Dijital bağımlılık ile yaratıcı düşünme eğilimi arasındaki ilişkinin incelenmesi: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 13(25), 503–517. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.969504 google scholar
  60. Turkle, S. (2015). Reclaiming conversation: The power of talk in the digital age. Penguin Press. google scholar
  61. TÜİK. (2022). Yaşam kalitesi ve gençlik araştırması. Türkiye İstatistik Kurumu. https://www.tuik.gov.tr google scholar
  62. UNESCO. (2021). Futures of education: Learning to become. UNESCO Publishing. google scholar
  63. UNESCO. (2021). Reimagining our futures together: A new social contract for education (Futures of Education Report). https://unesdoc.unesco.org google scholar
  64. WHO. (2021). Mental health in the digital world. World Health Organisation. https://www.who.int google scholar
  65. Williams, R. (2005). Anahtar sözcükler: Kültür ve toplumun sözvarlığı (S. Kılıç, Çev.). İletişim Yayınları. google scholar
  66. Yılmaz Irmak, T., Kızıltepe, R., Gümüşten, D., & Çengelci Özekes, N. B. (2018). Üniversite öğrencilerinde risk alma davranışlarının yordayıcıları. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 8(51), 29–52. google scholar
  67. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism. PublicAffairs. google scholar