Dergiler / Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi / 2026 / Cilt: 14 Sayı: 3

TARİHÎ TÜRK YAZI DİLLERİNDE orun ‘YER, MEKÂN’ SÖZCÜĞÜNÜN EDATLAŞMIŞ FORMLARI: ornınta ve ornıŋa

THE POSTPOSITIONALIZED FORMS OF THE WORD orun ‘PLACE, LOCATION’ IN HISTORICAL TURKIC WRITTEN LANGUAGES: ornınta and ornıŋa

Esin Ağca(ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-1678-1422
Sayfa
1597–1610
Yayın Tarihi
2026-09-15
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu kapsamda, ornınta ve ornıŋa edatlarının oluşum aşamaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Türk dilinde orijinali edat olan basit yapılı birkaç edatın dışında kalan bütün edatlar, isim ya da fiillere eklenen çekim eklerinin kalıplaşması ve ardından gramerleşmesiyle meydana gelmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu bakımdan Türk dilinin her bir yazı dili çevresinde edat türünden sözcüklerin sayısında artış olmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Bu kapsamda, ornınta ve ornıŋa edatlarının oluşum aşamaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Tarihî Türk Yazı Dilleri · Gramerleşme · Edat

Özet

Türk dilinde orijinali edat olan basit yapılı birkaç edatın dışında kalan bütün edatlar, isim ya da fiillere eklenen çekim eklerinin kalıplaşması ve ardından gramerleşmesiyle meydana gelmiştir. Türk dilinin herhangi bir yazı dili çevresinde bu şekilde meydana gelmiş edatlar, başka bir yazı dili çevresinde büyük ölçüde kullanılmaya devam ederken, aynı zamanda yeni edatlar da ortaya çıkmıştır. Bu bakımdan Türk dilinin her bir yazı dili çevresinde edat türünden sözcüklerin sayısında artış olmuştur. Eski Uygurca metinlerden itibaren “mekân, yer, taht, oturulan yer, yurt” temel anlamıyla yaygın bir kullanım alanı olan orun sözcüğü de çeşitli anlamsal aşamalardan geçtikten sonra gramerleşerek “(birisinin ya da bir şeyin) yerine” anlamlı edata kaynaklık etmiştir. Tarihî Türk dili alanlarında orun sözcüğü ve türevlerinin mekânsal / fiziksel anlamının yanı sıra üçüncü kişi iyelik ekini alıp kendisinden önceki bir isimle birlikte “(birisinin ya da bir şeyin) durumu, pozisyonu” anlamıyla soyutlaştığı fark edilmektedir. Diğer taraftan sözcüğün yine kendisinden önceki bir isimle birlikte çekimli ve donuklaşmış ornınta ve ornıŋa formları, “(birisinin ya da bir şeyin) yerine” anlamıyla aynı anlam ve işlevde iki ayrı edatı temsil etmektedir. Bu makalede, tarihî Türk yazı dillerinde orun sözcüğünün anlamları, sözdizimsel sıralanıştaki yeri, soyutlaşmış anlamı ve eklenme yoluyla ortaya çıkan edatlaşmış formları ele alınmakta; sözcüğün geçirdiği anlambilimsel değişim ve gramerleşme süreçleri değerlendirilmektedir. Bu kapsamda, ornınta ve ornıŋa edatlarının oluşum aşamaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Abstract

In Turkic language, all postpositions, with the exception of a few simple postpositions of primary origin, have emerged through the lexicalization of inflectional suffixes attached to nouns or verbs, followed by grammaticalization. Postpositions that formed in this way in one written variety of Turkic language have widely continued to be used in other written varieties, while new postpositions have also emerged. In this regard, the number of postpositions has increased in each written variety of Turkic language. The word orun, widely used since the Old Uyghur texts with the primary meanings “place, location, throne, seat, homeland” became the source of a postposition meaning “in place of (someone or something)” through grammaticalization, after passing through several stages of semantic change. In the historical Turkic written languages, it is observed that the word orun and its derivatives, in addition to their spatial/physical meanings, become abstracted to denote “the state or position of (someone or something)” when they take the third-person possessive suffix and are used with a preceding noun. On the other hand, the inflected and lexicalized forms ornınta and ornıŋa, when used with a preceding noun, represent two distinct postpositions with the same meaning and function: “in place of (someone or something).” This article discusses the meanings of the word orun in the historical Turkic written languages, its position in syntactic order, its abstracted meaning, and its postpositionalized forms derived through affixation; it also addresses the semantic changes and grammaticalization processes the word has gone through. In this context, an attempt is made to outline the stages of formation of the postpositions ornınta and ornıŋa.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ağca, E., *, E. A. (2026). TARİHÎ TÜRK YAZI DİLLERİNDE orun ‘YER, MEKÂN’ SÖZCÜĞÜNÜN EDATLAŞMIŞ FORMLARI: ornınta ve ornıŋa. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, Cilt: 14 Sayı: 3, 1597–1610. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1930788

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (20)

  1. Ağca, Esin. 2019. “Tarihsel Türk Dili Alanlarında ugra- Fiili”. Yeni Türkiye 105 (I): 418-424.
  2. Ağca, Ferruh, Selin Bayrak. 2019. "Eski Uygurca "küçinte" Sözcüğü Üzerine". XI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu. 16-18 Ekim 2019. Haz. Serkan Şen, Mediha Mangır. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, 800-811.
  3. Alkaya, Ercan. 2022. Kuzey Grubu Türk Lehçelerinde Edatlar. Ankara: TDK Yayınları.
  4. Arat, Reşit Rahmeti. 1979. Kutadgu Bilig I Metin. Ankara: TDK Yayınları.
  5. Arat, Reşit Rahmeti. 1988. Kutadgu Bilig II Çeviri. Ankara: TTK Yayınları.
  6. Arat, Reşit Rahmeti. 1979. Kutadgu Bilig III İndeks. (Haz. K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce), Ankara: TKAE Yayınları.
  7. Ata, Aysu. 1997. Kısasü’l-Enbiyâ. I: Giriş - Metin - Tıpkıbasım. II: Dizin. Ankara: TDK Yayınları.
  8. Boeschoten, Hendrik. 2023. A dictionary of early middle Turkic. Leiden / Boston: Brill Publications.
  9. Can, Meltem. 2018. Dilbilgiselleşme ve Eski Uygurcada Edatlar. Ankara: TKAE Yayınları.
  10. Clauson, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. London: Oxford University Press.
  11. Demirci, Ü. Özgür. 2021. Kutb’un Ḫusrav u Şîrîn’i, Giriş, Metin, Tıpkıbasım. İstanbul: Kesit Yayınları.
  12. Eckmann, Janos ve Aysu Ata. 2014. Nehcü’l-Ferādis Uştmahlarnıŋ Açuk Yolı (Cennetlerin Açık Yolu). (Yay. S. Tezcan & H. Zülfikar). Ankara: TDK Yayınları.
  13. Ercilasun, A. Bican ve Ziyad Akkoyunlu. 2014. Dîvânu lugâti’t-Türk Giriş – Metin – Çeviri – Notlar – Dizin. Ankara: TDK Yayınları.
  14. Kabakçı, Ebru. 2017. “Türkiye Türkçesinde Bir Edatlaşma Örneği Olarak ‘adına’. Dil Araştırmaları / 20: 203-212.
  15. Kaya, Ceval. 2021. Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: TDK Yayınları.
  16. Li, Yong-Sŏng. 2022. Türk Dillerinde Son Takılar. Ankara: TDK Yayınları.
  17. Radloff, Wilhelm. 1972. Uigurische Sprachdenkmäler. Biblio Verlag, Osnabrück.
  18. Tekin, Şinasi. 2019. Uygurca Metinler II Maytrısimit. Ankara: TDK Yayınları.
  19. Wilkens, Jens. 2021. Handwörterbuch des Altuigurischen / Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
  20. Yakup, Abdurishid. 2021. Buddhāvatamsaka Literature in Old Uyghur. Berliner Turfantexte XLIV. Turnhout Belgium: Brepols Publishers.