Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightBu kapsamda, ornınta ve ornıŋa edatlarının oluşum aşamaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Türk dilinde orijinali edat olan basit yapılı birkaç edatın dışında kalan bütün edatlar, isim ya da fiillere eklenen çekim eklerinin kalıplaşması ve ardından gramerleşmesiyle meydana gelmiştir. Türk dilinin herhangi bir yazı dili çevresinde bu şekilde meydana gelmiş edatlar, başka bir yazı dili çevresinde büyük ölçüde kullanılmaya devam ederken, aynı zamanda yeni edatlar da ortaya çıkmıştır. Bu bakımdan Türk dilinin her bir yazı dili çevresinde edat türünden sözcüklerin sayısında artış olmuştur. Eski Uygurca metinlerden itibaren “mekân, yer, taht, oturulan yer, yurt” temel anlamıyla yaygın bir kullanım alanı olan orun sözcüğü de çeşitli anlamsal aşamalardan geçtikten sonra gramerleşerek “(birisinin ya da bir şeyin) yerine” anlamlı edata kaynaklık etmiştir. Tarihî Türk dili alanlarında orun sözcüğü ve türevlerinin mekânsal / fiziksel anlamının yanı sıra üçüncü kişi iyelik ekini alıp kendisinden önceki bir isimle birlikte “(birisinin ya da bir şeyin) durumu, pozisyonu” anlamıyla soyutlaştığı fark edilmektedir. Diğer taraftan sözcüğün yine kendisinden önceki bir isimle birlikte çekimli ve donuklaşmış ornınta ve ornıŋa formları, “(birisinin ya da bir şeyin) yerine” anlamıyla aynı anlam ve işlevde iki ayrı edatı temsil etmektedir. Bu makalede, tarihî Türk yazı dillerinde orun sözcüğünün anlamları, sözdizimsel sıralanıştaki yeri, soyutlaşmış anlamı ve eklenme yoluyla ortaya çıkan edatlaşmış formları ele alınmakta; sözcüğün geçirdiği anlambilimsel değişim ve gramerleşme süreçleri değerlendirilmektedir. Bu kapsamda, ornınta ve ornıŋa edatlarının oluşum aşamaları ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Abstract
In Turkic language, all postpositions, with the exception of a few simple postpositions of primary origin, have emerged through the lexicalization of inflectional suffixes attached to nouns or verbs, followed by grammaticalization. Postpositions that formed in this way in one written variety of Turkic language have widely continued to be used in other written varieties, while new postpositions have also emerged. In this regard, the number of postpositions has increased in each written variety of Turkic language. The word orun, widely used since the Old Uyghur texts with the primary meanings “place, location, throne, seat, homeland” became the source of a postposition meaning “in place of (someone or something)” through grammaticalization, after passing through several stages of semantic change. In the historical Turkic written languages, it is observed that the word orun and its derivatives, in addition to their spatial/physical meanings, become abstracted to denote “the state or position of (someone or something)” when they take the third-person possessive suffix and are used with a preceding noun. On the other hand, the inflected and lexicalized forms ornınta and ornıŋa, when used with a preceding noun, represent two distinct postpositions with the same meaning and function: “in place of (someone or something).” This article discusses the meanings of the word orun in the historical Turkic written languages, its position in syntactic order, its abstracted meaning, and its postpositionalized forms derived through affixation; it also addresses the semantic changes and grammaticalization processes the word has gone through. In this context, an attempt is made to outline the stages of formation of the postpositions ornınta and ornıŋa.