Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightÇalışmada UNIMA kayıtları, alan araştırmalarına dayalı etnografik incelemeler ve Türkistan performans kültürüne ilişkin literatür karşılaştırmalı doküman analiziyle değerlendirilmiş; her üç kukla türünün de Capra sibirica figürü etrafında şekillenen benzer mekanik sistem, müzik–hareket eşzamanlılığı ve dramaturjik yapı üzerine kurulu olduğu tespit edilmiştir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Bu çalışma, Türk dünyasında farklı adlarla yaşatılan dağ keçisi kuklası geleneğini Kırgızistan’da Takteke, Kazakistan’da Orteke ve Kuzey Afganistan’da Buz-Baz yapısal, işlevsel ve kültürel boyutlarıyla karşılaştırarak ortak kökenli bir sahne sanatı olarak değerlendirmektedir. Araştırma, UNESCO’nun Orteke’yi 2022 yılında tek bir ulusal unsur olarak tescil etmesi ve başvuru dosyasında Takteke ile Buz-Baz gibi benzer teknik yapıya sahip gelenekleri “ritüel” kategorisine indirgemesi üzerine eleştirel bir tartışma zemini sunmaktadır. Çalışmada UNIMA kayıtları, alan araştırmalarına dayalı etnografik incelemeler ve Türkistan performans kültürüne ilişkin literatür karşılaştırmalı doküman analiziyle değerlendirilmiş; her üç kukla türünün de Capra sibirica figürü etrafında şekillenen benzer mekanik sistem, müzik–hareket eşzamanlılığı ve dramaturjik yapı üzerine kurulu olduğu tespit edilmiştir. Bulgular, dağ keçisi kuklasının tekil bir ulusal girişime indirgenemeyecek kadar geniş bir coğrafyada ortak teknik ve sembolik özelliklerle sürdürüldüğünü göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Takteke–Orteke–Buz-Baz üçlüsünün Türk dünyasının çok merkezli bir kukla geleneğini oluşturduğunu ve somut olmayan kültürel mirasın tescil süreçlerinde çok uluslu yaklaşımların gerekliliğini vurgulamaktadır.
Abstract
This study examines the mountain goat puppetry tradition—sustained under diverse local appellations throughout the Turkic world—by comparatively analyzing its structural, functional, and cultural dimensions as manifested in the Kyrgyz Takteke, the Kazakh Orteke, and the North Afghan Buz-Baz. The research offers a critical platform for evaluating UNESCO’s 2022 inscription of Orteke as a single national element and its concomitant relegation of technically analogous traditions such as Takteke and Buz-Baz to the “ritual” category within the nomination file. Drawing upon UNIMA records, ethnographic field-based studies, and a comparative analysis of literature on Turkestan performance culture, the study demonstrates that all three forms are grounded in a shared dramaturgical logic built around the Capra sibirica figure, integrating parallel mechanical systems, music–movement synchrony, and performative functions. The findings reveal that this puppetry tradition, characterized by common technical and symbolic features, is maintained across an expansive transregional landscape. The study concludes that the Takteke–Orteke–Buz-Baz constellation constitutes a multi-centered Turkic puppet tradition and underscores the necessity of multinational frameworks in intangible cultural heritage inscription processes.