Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightDenge işlevi, İkinci Dünya Savaşı süresince sözleşmenin Türkiye’ye büyük güçler arasında stratejik özerklik ve manevra alanı sağlamasında kendini göstermektedir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında Türk Boğazları, büyük güçlerin çıkar çatışmalarının odağında yer almıştır. Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda imzalanan Sevr Antlaşması, Boğazlar’ı Osmanlı egemenlik alanının dışına çıkarmayı öngörmüştür. Millî Mücadele sonrasında imzalanan 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi, Sevr’in sert hükümlerini büyük ölçüde geriletmiş olsa da Uluslararası Boğazlar Komisyonu ve askerden arındırılmış bölge düzenlemesi aracılığıyla Türkiye’nin egemenliğini kısıtlamayı sürdürmüştür. 1936’da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ise bu sınırlamaları kaldırarak Türkiye’ye Boğazlar üzerinde tam denetim yetkisi kazandırmıştır. Yürürlüğe girdiği 1936’dan Soğuk Savaş’ın sona erdiği 1991’e uzanan elli beş yıllık süreçte sözleşme, egemenlik aracı, jeopolitik denge mekanizması ve kriz yönetimi enstrümanı olmak üzere üç temel işlev üstlenmiştir. Arşiv belgelerine, resmî yayın ve tutanaklara, dönemin süreli yayın kaynaklarına dayanan bu makale, Montrö rejiminin söz konusu üç işlevini ayrı analitik çerçeveler içinde çözümlemektedir. Egemenlik işlevi, sözleşmenin Lozan’ın yapısal sınırlılıklarını kaldırarak Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki askeri ve hukuki denetimini yeniden tesis etmesinde somutlaşmaktadır. Denge işlevi, İkinci Dünya Savaşı süresince sözleşmenin Türkiye’ye büyük güçler arasında stratejik özerklik ve manevra alanı sağlamasında kendini göstermektedir. Kriz yönetimi işlevi ise 1945-1946 Sovyet notaları karşısında sözleşmenin Türkiye için hukuki dayanak teşkil etmesinde somutlaşmış, sonraki yıllarda statükonun korunmasına katkı sağlayan bir çerçeve olarak işlev görmüştür. Soğuk Savaş boyunca bu üç işlev iç içe geçerek sözleşmenin işlerliğini sürdürmüştür. Klasik, yapısal ve neoklasik realizm perspektifleri aracılığıyla yürütülen çözümleme, Montrö’nün değişen uluslararası konjonktüre uyum sağlayan dinamik bir stratejik araç olduğunu ortaya koymaktadır.
Abstract
The Turkish Straits remained at the centre of great-power rivalry throughout the final century of the Ottoman Empire. The Treaty of Sèvres, signed at the end of the First World War, sought to detach the Straits from Ottoman sovereignty altogether. The 1923 Lausanne Straits Convention, concluded after the War of Independence, reversed most of Sèvres’s severe provisions yet still curtailed Turkish sovereignty through an International Straits Commission and demilitarised zones. The 1936 Montreux Convention removed these constraints and granted Türkiye full control over the Straits. Across the fifty-five years between its entry into force in 1936 and the end of the Cold War in 1991, the Convention performed three principal functions, operating as a sovereignty instrument, a geopolitical balancing mechanism and a crisis-management device. Drawing on archival records, official publications and proceedings, and the periodical press of the period, this article examines these three functions of the Montreux regime as distinct analytical frameworks. The sovereignty function is embodied in the Convention’s removal of the structural limitations of Lausanne and its restoration of the military and legal control of Türkiye over the Straits. The balancing function is evident throughout the Second World War, when Montreux afforded Türkiye strategic autonomy and room for manoeuvre among the great powers. The crisis-management function is most clear in the Convention’s role as a legal basis for Türkiye during the 1945-1946 Soviet notes, and in the subsequent years it continued to operate as a framework contributing to the preservation of the status quo in the Straits. Throughout the Cold War these three functions interlocked to keep the Convention operational. Through classical, structural and neoclassical realism, the analysis demonstrates that Montreux functioned as a dynamic strategic instrument that adapted to shifting international conjunctures.