Dergiler / BELGİ DERGİSİ / 2026 / Sayı: 32

OSMANLI MAARİFİNE TAŞRADAN BİR BAKIŞ: İZMİT MAARİF MÜDÜRÜ SABRİ CEMİL BEY’İN 1916 YILI KARAMÜRSEL MAARİF TEFTİŞ RAPORU ÇERÇEVESİNDE TAŞRADA EĞİTİM

A PROVINCIAL PERSPECTIVE ON OTTOMAN EDUCATION: PROVINCIAL EDUCATION THROUGH THE 1916 KARAMURSEL EDUCATIONAL INSPECTION REPORT OF SABRI CEMIL BEY, DIRECTOR OF EDUCATION IN IZMIT

Sadık Çetin(GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ, GAZİANTEP EĞİTİM FAKÜLTESİ)0000-0003-3207-0751
Sayfa
345–371
Yayın Tarihi
2026-07-20
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çerçevede etkin ferdi girişimlerin eğitimin fiziki ortamı, öğretmenlerin pedagojik yetkinlikleri, ders araç gereçlerindeki eksikliklerin giderilmesi konusunda sonuç alınabileceğine işaret etmektedir. 1916 yılı Karamürsel kasabası ve köylerindeki maarif teftişi zorlu koşullarda bile olsa eğitim ortamının yerel maarif bürokrasisi, öğretmenler ve eğitim paydaşlarının özverisi ile geliştirilebileceğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı eğitim sisteminin sorunlarının anlaşılması konusunda en önemli kaynaklardan biri de maarif teftiş raporlardır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu raporlar taşra eğitimini farklı açılardan değerlendirmeye imkân tanımaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çerçevede etkin ferdi girişimlerin eğitimin fiziki ortamı, öğretmenlerin pedagojik yetkinlikleri, ders araç gereçlerindeki eksikliklerin giderilmesi konusunda sonuç alınabileceğine işaret etmektedir. 1916 yılı Karamürsel kasabası ve köylerindeki maarif teftişi zorlu koşullarda bile olsa eğitim ortamının yerel maarif bürokrasisi, öğretmenler ve eğitim paydaşlarının özverisi ile geliştirilebileceğini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Taşra Eğitimi · Karamürsel · Sabri Cemil Bey

Özet

Osmanlı eğitim sisteminin sorunlarının anlaşılması konusunda en önemli kaynaklardan biri de maarif teftiş raporlardır. Bu raporlar taşra eğitimini farklı açılardan değerlendirmeye imkân tanımaktadır. Devletin merkezinden gönderilen emir ve talimatnameler merkezden taşraya bakışı yansıtırken eğitimin esas sahası olan taşradan maarife bakış yirminci yüzyıl başlarında eğitimin durumu hakkında daha gerçekçi tespitlere ulaşmayı sağlamaktadır. Özellikle kritik olayların yaşandığı zaman dilimlerinde eğitimin bu olaylardan nasıl etkilendiği yine teftiş raporlarından tespit edilebilmektedir. Bu çalışmada Birinci Dünya Savaşının devam ettiği yıllarda Sabri Cemil Bey’in Karamürsel kasabası ve köylerinde yaptığı teftiş çerçevesinde savaşın gölgesinde eğitim ele alınmıştır. Savaşın getirdiği yokluk ve kıtlık, eğitimde fiziki ortam ve imkân eksikliği, eğitim personelinin pedagojik durumları ve eğitim paydaşlarının ilgisizliği ile sorumluluklarının farkında olmayışları Karamürsel eğitiminde öne çıkan sorunlardandır. Sabri Cemil Bey derslerde tekşif yönteminin uygulanmasını ve öğrencilerin özgür bir ortam içerisinde görüşlerini ifade edebilecekleri şartların oluşturulmasını teşvik etmiştir. Ayrıca gösterdiği ders örnekleri ile öğretmenlerin mesleki gelişimleri için girişimlerde bulunmuştur. Eğitime katılım oranının artırılması yolunda heyet-i ihtiyariye ile ciddi iletişim halinde olmuş ve ihtiyar heyetlerini işlevsel bir yapıya büründürmeye gayret etmiştir. Ders araç gereçlerindeki eksiklikleri gidermeye çalışmıştır. Karamürsel kasabası ve köylerinde karşılaşılan sorunların Sabri Cemil Bey’in kişisel girişimleriyle çözülmesi savaş ortamında olunmasına rağmen ahval-i hazıra veya hal-i harp söyleminin kapsayıcı bir bahane olamayacağını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede etkin ferdi girişimlerin eğitimin fiziki ortamı, öğretmenlerin pedagojik yetkinlikleri, ders araç gereçlerindeki eksikliklerin giderilmesi konusunda sonuç alınabileceğine işaret etmektedir. 1916 yılı Karamürsel kasabası ve köylerindeki maarif teftişi zorlu koşullarda bile olsa eğitim ortamının yerel maarif bürokrasisi, öğretmenler ve eğitim paydaşlarının özverisi ile geliştirilebileceğini göstermektedir.

Abstract

One of the most important sources for understanding the problems of the Ottoman education system is the education inspection reports. These reports allow for the evaluation of provincial education from different perspectives. While orders and instructions sent from the center of the state reflect the central perspective on the provinces, the perspective from the provinces, the main field of education, allows for more realistic assessments of the state of education in the early twentieth century. In particular, how education was affected by critical events during certain periods can be determined from these inspection reports. This study examines education in the shadow of war, within the framework of Sabri Cemil Bey's inspections of the town and villages of Karamürsel during the years of World War I. The deprivation and scarcity brought about by the war, the lack of physical environment and resources in education, the pedagogical conditions of the education staff, and the indifference and lack of awareness of responsibilities among education stakeholders are among the prominent problems in education in Karamürsel. Sabri Cemil Bey encouraged the application of the discovery method in lessons and the creation of conditions where students could express their views in a free environment. He also took initiatives to help teachers update their skills by providing them with lesson examples. He sought to establish a functional structure by maintaining close communication with the advisory board in order to increase participation rates in education. He worked to provide teaching materials and address deficiencies. The fact that the problems encountered in the town and villages of Karamürsel were solved through the personal initiatives of Sabri Cemil Bey demonstrates that the discourse of "current circumstances" or "state of war" cannot be a comprehensive excuse, even in a wartime environment. In this context, it strengthens the idea that effective individual initiatives can yield results in improving the physical environment of education, enhancing the pedagogical competencies of teachers, and addressing deficiencies in teaching materials. The 1916 Karamürsel education inspection demonstrates that even under challenging conditions, the educational environment can be improved through the dedication of the local education bureaucracy, teachers, and education stakeholders.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çetin, S. (2026). OSMANLI MAARİFİNE TAŞRADAN BİR BAKIŞ: İZMİT MAARİF MÜDÜRÜ SABRİ CEMİL BEY’İN 1916 YILI KARAMÜRSEL MAARİF TEFTİŞ RAPORU ÇERÇEVESİNDE TAŞRADA EĞİTİM. BELGİ DERGİSİ, Sayı: 32, 345–371. https://doi.org/10.33431/belgi.1933783

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (37)

  1. BOA, MF. HTF. 1/32.
  2. BOA, MF. İBT. 356/63.
  3. BOA, MF. İBT. 507/31.
  4. BOA, MF. İBT. 566/24.
  5. BOA, MF. MKT. 329/31.
  6. BOA, BEO. 810/60718.
  7. Aksakal, Ali. “Sabri Cemil Yalkut”, Türk Edebiyatı İsimleri Sözlüğü, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/yalkut-sabri-cemil. (08.03.2028)
  8. Akyüz, Yahya. (2007). Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000-M.S. 2007), PegamA Yay. Ankara.
  9. Aydın, Nurhan ve Kaya, Handan. (2021). “Kafkasya’dan Osmanlı Devleti’ne Yapılan Çerkez Göçleri”. Tarih ve Günce, Sayı 9, s. 223-254.
  10. Çetin, Sadık. (2022). “Osmanlı Maarifinde İhtiyar Heyetlerinin Rolü Üzerine Bir Değerlendirme”, Osmanlı'da Toplum, Şehir ve Ticaret -II-, Ed. Erkan Işıktaş ve Muhammet Nuri Tunç, Sonçağ Akademi, 1. baskı, Ankara, s. 1-24.
  11. Çiydem, Erol. (2023). “Son Dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda İlköğretim Alanındaki Dönüşümü ‘Usul-i Cedid’ Kavramı Üzerinden Anlamak (1839-1913)”. History Studies, Cilt 15, Sayı 2, s. 383-400.
  12. Demirel, Ömer Faruk. (2022). “Maarif Nezareti Müşaviri Franz Schmidt”in Anadolu Mekteplerine Dair Raporu (21 Mayıs - 6 Haziran 1915)”. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 7, (Dr. Mahmut Kırkpınar’a Armağan), s. 1477-1508.
  13. Eldem, Vedat. (1994). Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi, TTK Basımevi, Ankara.
  14. Düstur, (1289). Birinci Tertip, Cilt 2, Matbaa-i Amire.
  15. Düstur, (1332). Tertib-i Sâni, Cilt 5, Matbaa-i Amire, Dersaadet.
  16. Düstur, (1941). Birinci Tertip, Cilt 7, Başvekâlet Matbaası, Ankara.
  17. Erkek, Mehmet Salih. “Yalkut, Sabri Cemil (1882-1952)”, Türk Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/yalkut-sabri-cemil. (08.03.2028).
  18. Eroğlu, Ferhat. (2024). “Daima Hazır! Osmanlı Devletinde İzciliğin Tarihi (1910-1922)”. Gazi Akademik Bakış, Cilt 17, Sayı 34, s. 211-232.
  19. Ergin, Osman Nuri. (1977). Türkiye Maarif Tarihi, Eser Matbaası, İstanbul, Cilt 3-4.
  20. Faik Reşid. (1927). Maarif Düsturu, Mekâtib-i Husûsiye Talimatnamesi, Devlet Matbaası, İstanbul.
  21. Gençoğlu, Mustafa. (2014). “1916 Maarif Teftişlerinde Mamuratülaziz Sancağı’nın İlköğretim Durumu”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. Cilt 15, Sayı 1, s.159-194.
  22. Gençoğlu, Mustafa. (2018). “Maarif Teftiş Raporlarında Menteşe Sancağı İbtidâi Mektepleri (1915-1917)”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 9, Sayı 2, s. 72-95.
  23. “İbtidai Mektebleri Terakki Ediyor mu?”, Maşrık-ı İrfan,, Sayı 180, (7 Şubat 1326), s. 3.
  24. İskefiyeli, Zeynep. (2016). “Karamürsel Mensucat Fabrikası (1890-1921)”, Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu II, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Yay. Kocaeli, Cilt 2, s. 1117-1154.
  25. M. Cevdet, (8 Mayıs 1330). “Mekâtib-i İbtidâiyye Ahlak ve Malumat-ı Medeniyye Dersleri Programı Etrafında”, Tedrisat Mecmuası, Matbaa-i Amire, Cilt 4,, Numero 25, s. 280-285.
  26. Ortaylı, İlber. (2008).Türkiye Teşkilat ve İdare Tarihi, Cedit Neşriyat. Ankara.
  27. Osman Zeki. (1337). Kıymetdar Hatıralarımdan Bizde Maarif-i İbtidaiye, Şems Matbaası İstanbul.
  28. Pakalın, M. Zeki. (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Cilt I, Milli Eğitim Basımevi. İstanbul. Satı Bey, (15 Eylül 1326). Usûl-i Takrîr ve Usûl-i Tekşîf, Tedrisat-ı İbtidaiye Mecmuası, Matbaa-i Amire, Numero 8, s. 59-69.
  29. Somel, Selçuk Akşin. (2015). Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslamlaşma, Otokrasi ve Disiplin, Çev. Osman Yener, İletişim Yayınları, İstanbul.
  30. Su, Kamil. (1974). Türk Eğitiminde Teftişin Yeri ve Önemi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.
  31. Temizyürek, Fahri. “Cedidcilik”, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ceditcilik. (28.05.2026).
  32. Tümer Erdem, Yasemin. (2009). “Osmanlı Eğitim Sisteminde Teftiş”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı 26, s. 55-91.
  33. Yıldız, Hasan. (2021). “Maarif Müfettişi Mustafa Zihni’nin 11 Mart 1331/24 Mart 1915 Tarihli Teftiş Raporu Bağlamında Canik Sancağı’nda Eğitim-Öğretim”. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Cilt 15, Sayı 30, s. 547-578.
  34. Yılmaz, Abdülkadir. “Teftiş”, Türk Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/teftis, (07.04.2026).
  35. https://www.harita.gov.tr/uploads/files/products/kocaeli-fiziki-il-haritasi-1904.pdf. (24.05.2026).
  36. “İbtidai Mektebleri Terakki Ediyor mu?”, Maşrık-ı İrfan,, Sayı 180, (7 Şubat 1326), s. 3.
  37. M. Cevdet, (8 Mayıs 1330). “Mekâtib-i İbtidâiyye Ahlak ve Malumat-ı Medeniyye Dersleri Programı Etrafında”, Tedrisat Mecmuası, Matbaa-i Amire, Cilt 4,, Numero 25, s. 280-285.