Dergiler / BELGİ DERGİSİ / 2026 / Sayı: 32

YARGININ SİYASALLAŞMASI BAĞLAMINDA TAHKİKAT KOMİSYONU VE YASSIADA YARGILAMALARI

The Investigation Commission and the Yassıada Trials in the Context of the Politicization of the Judiciary

Asya Kalkan(DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-7953-0685
Sayfa
285–300
Yayın Tarihi
2026-07-20
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Birincil kaynakların yanı sıra konu ile ilgili ikinci el kaynaklardan da yararlanılarak iki sürecin siyasal ve hukuki bağlamları da değerlendirilmiş ve bir karşılaştırmalı tarih çalışması ortaya çıkarılmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Türk demokrasi tarihinde yargının siyasallaşması olgusunu, Demokrat Parti iktidarı döneminde kurulan Tahkikat Komisyonu ile 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi sonrasında gerçekleştirilen Yassıada Yargılamaları üzerinden karşılaştırmalı bir çerçevede incelemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Her iki yapı da olağan hukuk düzeninin dışına çıkılarak oluşturulmuş, siyasal iktidarın kudreti ve dolayısıyla etkisi ile çalışan araçlar olarak kullanılmışlardır.
💡
Sonuç & Katkı:Birincil kaynakların yanı sıra konu ile ilgili ikinci el kaynaklardan da yararlanılarak iki sürecin siyasal ve hukuki bağlamları da değerlendirilmiş ve bir karşılaştırmalı tarih çalışması ortaya çıkarılmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Yargının Siyasallaşması · Yassıada Yargılamaları · Tahkikat Komisyonu

Özet

Bu çalışma, Türk demokrasi tarihinde yargının siyasallaşması olgusunu, Demokrat Parti iktidarı döneminde kurulan Tahkikat Komisyonu ile 27 Mayıs 1960 Askeri Darbesi sonrasında gerçekleştirilen Yassıada Yargılamaları üzerinden karşılaştırmalı bir çerçevede incelemektedir. Her iki yapı da olağan hukuk düzeninin dışına çıkılarak oluşturulmuş, siyasal iktidarın kudreti ve dolayısıyla etkisi ile çalışan araçlar olarak kullanılmışlardır. Bu yönüyle söz konusu yapılar, hukukun siyasal iktidarla kurduğu sorunlu ilişkinin somut örneklerini teşkil etmektedir. Çalışmanın temel amacı, farklı siyasal konjonktürlerde ortaya çıkan bu iki olağanüstü yapının, hukukun siyasal iktidar tarafından nasıl araçsallaştırıldığını ortaya koymaktır. Bu kapsamda, Tahkikat Komisyonu’nun yasama organı bünyesinde oluşturulmasına rağmen yargısal nitelikte yetkiler üstlenmesi ile Yassıada Yargılamalarının olağanüstü mahkeme niteliği taşıması analiz edilmektedir. Her iki yapının da olağan hukuk düzeninin dışında kurulmuş olması, karar alma süreçlerinde siyasal iktidarın belirleyici rolü ve yargılama süreçlerinin başından itibaren verilecek kararların büyük ölçüde öngörülebilir olması gibi ortak özellikler çalışma kapsamında ele alınmaktadır. Bu bağlamda çalışma, Tahkikat Komisyonu ile Yassıada Yargılamalarını yalnızca tarihsel vakalar olarak değil, demokratik sistemlerde siyasal iktidarın hukuk ile ilişkisini görünür kılan örnekler olarak ele almaktadır. Söz konusu iki uygulama, hukukun siyasal müdahaleleri sınırlandırmak yerine meşrulaştıran bir araç hâline geldiği durumlarda, demokratik düzenin nasıl zedelendiğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Karşılaştırmalı tarih yönteminin benimsendiği bu çalışmada Tahkikat Komisyonu ve Yassıada Yargılamaları süreçleri tarihsel bağlamları içerisinde değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmenin temel kaynaklarını arşiv belgeleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi tutanakları ve döneme ait resmî yayınlar oluşturmaktadır. Birincil kaynakların yanı sıra konu ile ilgili ikinci el kaynaklardan da yararlanılarak iki sürecin siyasal ve hukuki bağlamları da değerlendirilmiş ve bir karşılaştırmalı tarih çalışması ortaya çıkarılmıştır.

Abstract

This study explores the politicization of the judiciary in the history of Turkish democracy through a comparative examination of the Investigation Commission established during the Democratic Party era and the Yassıada Trials conducted in the aftermath of the military coup of 27 May 1960. Although emerging under different political circumstances, both structures were created outside the ordinary legal order and functioned as mechanisms closely shaped by the power and influence of the ruling political authority. In this respect, they constitute concrete examples of the problematic relationship between law and political power. The primary aim of the study is to demonstrate how law was instrumentalized by political authority through these two extraordinary institutions formed in distinct political contexts. Accordingly, the analysis focuses on the Investigation Commission’s assumption of judicial powers despite being established within the legislative body, as well as on the exceptional court character of the Yassıada Trials. The study highlights several shared features of these mechanisms, including their establishment beyond the boundaries of ordinary legal procedures, the decisive role played by political power in their functioning, and the high degree of predictability of judicial outcomes from the very beginning of the processes. Rather than approaching the Investigation Commission and the Yassıada Trials merely as historical episodes, this study treats them as illustrative cases that reveal the fragile boundaries between law and political authority in democratic systems. These two practices are particularly significant in showing how democratic order can be undermined when law ceases to limit political intervention and instead becomes a means of legitimizing it. Employing a comparative historical method, the study situates both processes within their respective historical contexts. Its primary sources consist of archival documents, the minutes of the Turkish Grand National Assembly, and official publications of the period. In addition, secondary literature is utilized to assess the political and legal contexts of both cases and to construct a comprehensive comparative historical analysis.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kalkan, A. (2026). YARGININ SİYASALLAŞMASI BAĞLAMINDA TAHKİKAT KOMİSYONU VE YASSIADA YARGILAMALARI. BELGİ DERGİSİ, Sayı: 32, 285–300. https://doi.org/10.33431/belgi.1885816

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (56)

  1. BCA, 10-9-0-0/1-1-1.
  2. BCA, 10-9-0-0/4-11-1.
  3. BCA, 10-9-0-0/ 4-11-2.
  4. BCA, 10-9-0-0/ 4-12-1.
  5. BCA, 10-9-0-0/22-65-1.
  6. BCA, 10-9-0-0 /23- 68-1.
  7. BCA, 10-9-0-0/24-7-1.
  8. BCA, 10-9-0-0/24-69-1.
  9. BCA, 30-18-1-2/155-3-7.
  10. BCA, 30-18-1-2/155-4-2.
  11. Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi Demokrat Parti Meclis Grubu Müzakere Zabıtları (D.P.MGMZ), 12 Nisan 1960.
  12. Milli Birlik Komitesi Genel Kurul Toplantısı, 10. Birleşim 12 Eylül 1960. Yüksek Adalet Divanı Kararları, TBMM Kütüphanesi (Açık Erişim), Yer numarası: 1985-4520.
  13. Resmî Gazete. Sayı: 10491, 28 Nisan 1960.
  14. Resmî Gazete. Sayı: 10525, 14 Haziran 1960.
  15. Resmî Gazete. Sayı: 10540, 1 Temmuz 1960.
  16. Resmî Gazete. Sayı: 10548 11 Temmuz 1960.
  17. Resmî Gazete. Sayı: 10623, 7 Ekim 1960.
  18. Resmî Gazete. Sayı: 10908, 16 Eylül 1961.
  19. Resmî Gazete. Sayı: 11235, 18 Ekim 1962.
  20. Resmî Gazete. Sayı: 12370 Mükerrer, 8 Ağustos 1966.
  21. Resmî Gazete. Sayı: 31172, 1 Temmuz 2020.
  22. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Devre: 11, İçtima: 3, Cilt: 13, 58. İnikad, 18 Nisan 1960.
  23. Akis, Y. 6, C. 18, S. 299, 20 Nisan 1960.
  24. “Başvekile Göre Komisyon İşini Bitirdi”, Milliyet, 26 Mayıs 1960.
  25. “Duruşmalar 12 Ekim Sabahı Başlayacak”, Milliyet, 5 Ekim 1960.
  26. “Duruşmalar Bugün”, Milliyet, 14 Ekim 1960.
  27. “İlk Gün”, Milliyet, 15 Ekim 1960.
  28. “Zorlu ve Polatkan İdam Edildi”, Milliyet, 17 Eylül 1961.
  29. “Menderes İdam edildi”, Milliyet, 18 Eylül 1961.
  30. Ağaoğlu, Samet (2021), Marmara’da Bir Ada, 2. Baskı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
  31. Akbulut, Emre, M. Esra Yaralı ve Ömer Faruk Özdemir (2021), “Yüksek Adalet Divanının Geçmişe Etkili Şekilde Yürürlükten Kaldırılması -7248 Sayılı Kanun Hakkında Bir Değerlendirme-”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, Y. 12, S. 48, s. 185-215.
  32. Altuğ, Kurtul (2011), Bir Numaralı Tanık, 3. Baskı, İsim Yayınları, Ankara.
  33. Aslan, Zehra (2023), Yassıada’da Trabzon Temsilcileri, Trabzon Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Trabzon.
  34. Aybars, Ergün (1988), İstiklal Mahkemeleri Cilt I-II (1920-1927), Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, İzmir.
  35. Burçak, Rıfkı Salim (1976), Yassıada ve Öncesi, Çam Matbaası, Ankara.
  36. Burçak, Rıfkı Salim (1998), On Yılın Anıları (1950-1960), Nurol Matbaacılık, Ankara.
  37. Çınar, Semih (2025), İsyan ve Hüküm: Şeyh Said İsyanı ve İsyanın Yargı Süreci, İdeal Kültür Akademi, İstanbul.
  38. Demirel, Tanel (2021), Türkiye’nin Uzun On Yılı (Demokrat Parti İktidarı ve 27 Mayıs Darbesi), 3. Baskı, İstanbul Bilgi üniversitesi Yayınları, İstanbul.
  39. Erol, Gonca (2024), “1876’dan Günümüze Türkiye’de Parlamento İçtüzükleri ve İçtüzük Değişiklikleri”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 28, S.3, s. 315-370.
  40. Eroğul, Cem (2014), Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, Yordam Kitap, İstanbul.
  41. Halatçı, Ülkü (2006) “Hukuk, Politika ve Adalet İlişkisinin Yassıada Davası Örneğinde İncelenmesi”, Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi, 15. Kitap, Ed. Hayrettin Ökçesiz, İstanbul Barosu Yayınları, İstanbul, s. 112-124.
  42. İpekçi, Abdi ve Ömer Sami Coşar (2010), İhtilalin İçyüzü, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
  43. Kalkan, Asya (2021), Demokrat Parti’nin Son Hamlesi: Tahkikat Komisyonu, Libra Yayınları, İstanbul.
  44. Kirişçioğlu, Nusret (1973), 12 Mart (İnönü-Ecevit) ve 1960 Tahkikat Encümeni Raporum, Baha Matbaası, İstanbul.
  45. Özbudun, Ergun (2012), 1924 Anayasası, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
  46. Özcan, Mehmet Şah (2021), Meclis Tahkikatı (1957-1960), ATAM Yayınları, Ankara.
  47. Özdemir, Nuray (2013), “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Yol Vergisi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 32, S. 53, s. 213-247.
  48. Perin, Mithat (2011), Zindana Tıkılan İktidar 27 Mayıs ve Yassıada Günleri, Doğan Kitap, İstanbul.
  49. Sarol, Mükerrem (2014), Bilinmeyen Menderes, Cilt II, İnkılap Kitabevi, İstanbul.
  50. Toker, Metin (1991), Demokrasimizin İsmet Paşa’lı Yılları (1944-1973), DP’nin Altın Yılları 1950-1954, 2. Basım, Bilgi Yayınevi, Ankara.
  51. Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü (1920-2010) Cilt II (1950-1980) (2010), TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları, Ankara.
  52. Tütüncü, Gülsüm ve Neslihan Ünal (2019), “Karşılaştırmalı Tarih: Doğuşu, Gelişimi, Metodolojisi ve Türkiye’deki Durumu”, Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, C. 4, S. 4, s. 79-93.
  53. Ülman, Hilal: Kadınlar Koğuşu Yassıada, Sinemis Yayınları, Ankara, 2013.
  54. Yalansız, Nedim (2012), “27 Mayıs Darbesi Sonrası Celal Bayar ve Eski Demokrat Partililerin Türk Siyasi Hayatına Etkileri”, Turkish Studies, C. 7, S. 3, s. 2585-2598.
  55. Yıldırım, Yılmaz (haz.) (2024), Celal Bayar’ın Yassıada Günlüğü ve Çok Partili Yaşam Anıları, Lale Yayıncılık, İstanbul.
  56. Özen, Fatih (2025), Türk Demokrasisinin Gelişiminde Parti İçi Muhalefet: Demokrat Parti Örneği (1946–1960), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.