Dergiler / BELGİ DERGİSİ / 2026 / Sayı: 32

TÜRK KAMUOYUNDA ULUSLARARASI ÜNİVERSİTELER BİRLİĞİ İKİNCİ GENEL KONFERANSI (İSTANBUL, 19-23 EYLÜL 1955)

TTHE SECOND GENERAL CONFERENCE OF THE INTERNATIONAL ASSOCIATION OF UNIVERSITIES IN TURKISH PUBLIC OPINION (ISTANBUL, 19-23 SEPTEMBER 1955)

Pınar Tuna(İSTANBUL KENT ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-1805-5053
Sayfa
261–284
Yayın Tarihi
2026-07-20
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu açıdan söz konusu konferans, Türk üniversitelerinin dünya üniversiteleriyle iş birliği sağlamaları açısından bir adım teşkil etmiş, Uluslararası Üniversiteler Birliği’nin Türkiye’ye verdiği değeri göstermiş ve üniversite özerkliğinin önemini bir kez daha ortaya koymuştur.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dünya üniversiteleri arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi amacını taşıyan Uluslararası Üniversiteler Birliği’ne yönelik ilk somut adım, 1948 yılında, Türkiye’nin de yer aldığı bazı Avrupa ve Amerika üniversitelerinin temsilcilerinin Utrecht’te yaptıkları hazırlık toplantısıyla atılmıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ardından Uluslararası Üniversiteler Birliği, 1950 yılında Nice’te gerçekleştirilen ilk konferans sırasında kurulmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Bu açıdan söz konusu konferans, Türk üniversitelerinin dünya üniversiteleriyle iş birliği sağlamaları açısından bir adım teşkil etmiş, Uluslararası Üniversiteler Birliği’nin Türkiye’ye verdiği değeri göstermiş ve üniversite özerkliğinin önemini bir kez daha ortaya koymuştur.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Demokrat Parti · Üniversite Özerkliği · İstanbul Üniversitesi

Özet

Dünya üniversiteleri arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi amacını taşıyan Uluslararası Üniversiteler Birliği’ne yönelik ilk somut adım, 1948 yılında, Türkiye’nin de yer aldığı bazı Avrupa ve Amerika üniversitelerinin temsilcilerinin Utrecht’te yaptıkları hazırlık toplantısıyla atılmıştır. Ardından Uluslararası Üniversiteler Birliği, 1950 yılında Nice’te gerçekleştirilen ilk konferans sırasında kurulmuştur. Bu konferansta seçilen 14 kişilik Yönetim Kurulu’nda Türkiye’den de üye bulunmaktaydı. Ayrıca bu konferans sırasında birliğin ikinci genel konferansının Türkiye’de yapılmasına karar verilmiştir. Bu karar doğrultusunda, Uluslararası Üniversiteler Birliği İkinci Genel Konferansı 19-23 Eylül 1955 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. Konferans öncesinde oluşturulan bir komite aracılığıyla gerekli hazırlıklar yürütülmüştür. 19 Eylül 1955’te açılan konferansa 41 ülkeye mensup üniversite delegesi katılmıştır. Konferansta Türkiye’yi o gün faaliyette bulunan İstanbul Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi rektörleri temsil etmiştir. İstanbul Teknik Üniversitesi’nde gerçekleştirilen oturumlarda üç ana başlık üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda öğretmenlerin, doğa bilimleri araştırmacılarının ve ulusal yaşamı idare edenlerin yetiştirilmesinde üniversitelerin etkisi tartışılmıştır. Bu konular, oluşturulan üç komisyonda görüşülmüş, ardından komisyonların hazırladıkları raporlar son oturumda toplu bir şekilde ele alınmış ve bir sonraki konferansın Meksika’da yapılmasına karar verilmiştir. Son oturumda ayrıca, Uluslararası Üniversiteler Birliği başkanı ile Yönetim Kurulu seçimleri yapılmış ve Türk üyeler Yönetim Kurulu’nda yer almaya devam etmişlerdir. Oturumlar sırasında öne çıkan konular içerisinde, üniversite özerkliği de yer almıştır. Bu konu, o sırada Demokrat Parti ile üniversiteler arasında yaşanan gerginliğin etkisiyle, Türk kamuoyunda da önemli ölçüde tartışılmıştır. Bu açıdan söz konusu konferans, Türk üniversitelerinin dünya üniversiteleriyle iş birliği sağlamaları açısından bir adım teşkil etmiş, Uluslararası Üniversiteler Birliği’nin Türkiye’ye verdiği değeri göstermiş ve üniversite özerkliğinin önemini bir kez daha ortaya koymuştur. Bu çalışmada, Uluslararası Üniversiteler Birliği İkinci Genel Konferansı’nın faaliyetleri ağırlıklı olarak birinci el kaynaklar ışığında incelenmiştir.

Abstract

The first concrete step toward the establishment of the International Association of Universities, which aimed to promote cooperation among universities worldwide, was taken in 1948 with a preparatory meeting held in Utrecht by representatives of several European and American universities, including those from Türkiye. Subsequently, the International Association of Universities was established during its first conference, held in Nice in 1950. Among the 14 members elected to the Executive Council at this conference, there was also a representative from Türkiye. It was also decided at this conference that the Association’s Second General Conference would take place in Türkiye. In line with this decision, the Second General Conference of the International Association of Universities was held in Istanbul between 19 and 23 September 1955. The necessary preparations were carried out through a committee established prior to the conference. University delegates from 41 countries participated in the conference, which opened on 19 September 1955. Türkiye was represented at the conference by the rectors of Istanbul University, Istanbul Technical University and Ankara University which were the universities operating at the time. During the sessions conducted at Istanbul Technical University, three main topics were examined. Within this framework, the influence of universities on the training of teachers, natural sciences researchers and leaders in national life was examined. These matters were deliberated in three committees, after which the reports prepared by the committees were considered collectively at the final session and a decision was taken to hold the next conference in Mexico. In the final session, elections were also held for the President of the International Association of Universities and for the members of the Executive Council and the Turkish members continued to serve on the Executive Council. University autonomy was among the prominent issues discussed during the sessions. This issue was also extensively debated in the Turkish public opinon, influenced by the tensions that existed at the time between the Democrat Party and the universities. From this perspective, the conference in question constituted a significant step toward fostering cooperation between Turkish universities and universities worldwide, demonstrated the value that the International Association of Universities attached to Türkiye and once again underscored the importance of university autonomy. In this study, the activities of the Second General Conference of the International Association of Universities are examined primarily in the light of primary sources.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tuna, P. (2026). TÜRK KAMUOYUNDA ULUSLARARASI ÜNİVERSİTELER BİRLİĞİ İKİNCİ GENEL KONFERANSI (İSTANBUL, 19-23 EYLÜL 1955). BELGİ DERGİSİ, Sayı: 32, 261–284. https://doi.org/10.33431/belgi.1850802

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (34)

  1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi
  2. T.B.M.M. Tutanak Dergisi
  3. T.C. Resmî Gazete
  4. Akis, Akşam, Ayın Tarihi, Cumhuriyet, Dünya, Forum, Hürriyet, Milliyet, Siyasî İlimler Mecmuası, Son Posta, Tan, Ulus, UNESCO Courier, Vakit, Vatan, Yeni İstanbul, Yeni Sabah, Zafer
  5. Ahmad, Feroz (1996), Demokrasi Sürecinde Türkiye (1945-1980), 2. bs., Türkçesi: Ahmet Fethi, İstanbul: Hil Yayın.
  6. Asker, Ayşe (2013), Askeri Darbeye Doğru, Demokrat Parti’nin Tahkikat Komisyonu Girişimi, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
  7. Akyüz, Yahya (2007), Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2007, Gözden Geçirilmiş 11. bs., Ankara: Pegem A Yayıncılık.
  8. Demirel, Tanel (2021), Türkiye’nin Uzun On Yılı, Demokrat Parti İktidarı ve 27 Mayıs Darbesi, 3. bs., İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  9. Dölen, Emre (2010), Türkiye Üniversite Tarihi 5, Özerk Üniversite Dönemi (1946-1981), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  10. Eroğul, Cem (2014), Demokrat Parti, Tarihi ve İdeolojisi, İstanbul: Yordam Kitap.
  11. Güler, Cağfer (Şubat 2022), “115 Sayılı Kanunun Türk Üniversite Tarihindeki Yeri ve Önemi”, History Studies, 14/1, s. 205-225.
  12. Gündüz, Mustafa (2020), “Türkiye’de Yükseköğretimin Gelişimi”, Kronolojik ve Tematik Türk Eğitim Tarihi, Ed.: Mustafa Gündüz, 3. bs., İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, s. 255-281.
  13. Güven, Dilek (2012), Cumhuriyet Dönemi Azınlık Politikaları ve Stratejileri Bağlamında 6-7 Eylül Olayları, 5. bs., İstanbul: İletişim Yayınları.
  14. Hükümetler, Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri, (22 Mayıs 1950-20 Kasım 1961), (2013), C. 2, Haz.: İrfan Neziroğlu-Tuncer Yılmaz, Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı Yayınları.
  15. Kılıç, Ramazan (Kasım 1999), “Türkiye’de Yükseköğretimin Kapsamı ve Tarihsel Gelişimi”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 3, s. 289-310.
  16. Koçak, Cemil (2013), Rejim Krizi, Türkiye’de İki Partili Siyâsî Sistemin Kuruluş Yılları (1945-1950), C. 3, İstanbul: İletişim Yayınları.
  17. Milletlerarası Üniversiteler Derneği İkinci Genel Konferans İstanbul, 19-23. IX. 1955 Üye Listesi, (1955), İstanbul.
  18. Simpson, Christopher (2000), “Üniversiteler, İmparatorluk ve Bilginin Üretimi”, Üniversiteler ve Amerikan İmparatorluğu, Soğuk Savaş Döneminde Sosyal Bilimlerde Para ve Siyaset, Ed.: Christopher Simpson, Türkçesi: Musa Ceylan, İstanbul: Kızılelma Yayınevi, s. 19-38.
  19. Tekeli, İlhan (1983), “Osmanlı İmparatorluğu’ndan Günümüze Eğitim Kurumlarının Gelişimi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 3, İstanbul: İletişim Yayınları, s. 650-673.
  20. Timur, Taner (2003), Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş, 3. bs., Ankara: İmge Kitabevi.
  21. Tsvetkova, Natalia (2021), The Cold War in Universities, U.S. and Soviet Cultural Diplomacy, 1945-1990, Leiden: Koninklijke Brill NV.
  22. Tunaya, Tarık Zafer (1952), Türkiye’de Siyasi Partiler 1859-1952, İstanbul: Arba Yayınları.
  23. Turan, Şerafettin (1999), Türk Devrim Tarihi, Çağdaşlık Yolunda Yeni Türkiye (10 Kasım 1938-14 Mayıs 1950), 4. Kitap (Birinci Bölüm), Ankara: Bilgi Yayınevi.
  24. Turan, Şerafettin (1999), Türk Devrim Tarihi, Çağdaşlık Yolunda Yeni Türkiye (14 Mayıs 1950-27 Mayıs 1960), 4. Kitap (İkinci Bölüm), Ankara: Bilgi Yayınevi.
  25. Üniversitede Cadı Avı, 1948 DTCF Tasfiyesi ve P.N. Boratav’ın Müdafaası, (2008), Haz. Mete Çetik, Ankara: Dipnot Yayınları.
  26. Valderrama, Fernando (1995), A History of UNESCO, France: UNESCO Publishing.
  27. Yedek, Şahin (2021), “Arşiv Belgelerine Göre Demokrat Parti Döneminde Eğitim Yatırım ve Ödenekleri”, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9/6, s. 1891-1909.
  28. Aslan, Zehra, “Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ)”, https://yeni.ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/524/Karadeniz-Teknik-%C3%9Cniversitesi-(KT%C3%9C) (Erişim Tarihi: 16.12.2025).
  29. Eke, Nagehan Uçan, “Ege Üniversitesi (20 Mayıs 1955)”, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1011/Ege-%C3%9Cniversitesi-(20-May%C4%B1s-1955) (Erişim Tarihi: 16.12.2025).
  30. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/215415 (Erişim Tarihi: 21.05.2026).
  31. https://iau.global/history (Erişim Tarihi: 19.12.2025).
  32. https://www.itu.edu.tr/tarihce (Erişim Tarihi: 19.12.2025).
  33. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc004/kanuntbmmc004/kanuntbmmc00400788.pdf (Erişim Tarihi: 21.12.2025).
  34. Taşdemirci, Ersoy, “1933 Üniversite Reformu”, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/176/1933-%C3%9Cniversite-Reformu (Erişim Tarihi: 18.12.2025).