KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 15 Sayı: 1

Yitik Bir Mirasın Yaşayan Şahitleri: Bağdat Mercâniye Vakıflarının Kitabeleri Üzerine İnceleme

Living Witnesses of a Lost Heritage: An Analysis of the Inscriptions of the Baghdād Marjāniyya Endowments

Abdulhamit Dündar(Sakarya Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Tarih Bölümü)0000-0002-3126-6640
Sayfa
1–42
Yayın Tarihi
2025-04-03
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Altı vakfiye kitabesinden başka, Mercâniye vakıfları hakkında önemli bilgiler içeren diğer kitabeleri de kapsamına alan bu çalışma, kitabelerle ilgili literatürün değerlendirmesini, kitabelerin epigrafik incelemesini, vakfedilen taşınmazların sayısal ve niceliksel bilgilerinin analizini, dönemin siyasi ve içtimai durumuna ışık tutan kavramları ve yer adlarının açıklamasını ihtiva etmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Taşa veya tuğlaya işlenmiş vakfiye kitabeleri, birinci elden tarihî kaynak olmalarının yanında dönemin sanat anlayışını da zamanımıza taşıyan çok yönlü belgelerdir.
📊
Temel Bulgular & Veri:İlhanlılar dönemi mimari yapılarında yaygın olan bu türün en dikkat çekici örneklerinden biri, Bağdat’taki Celâyirliler (1340- 1431) dönemi eserlerinden olan Mercâniye Medresesi ve vakıflarına ait kitabelerdir.
💡
Sonuç & Katkı:Altı vakfiye kitabesinden başka, Mercâniye vakıfları hakkında önemli bilgiler içeren diğer kitabeleri de kapsamına alan bu çalışma, kitabelerle ilgili literatürün değerlendirmesini, kitabelerin epigrafik incelemesini, vakfedilen taşınmazların sayısal ve niceliksel bilgilerinin analizini, dönemin siyasi ve içtimai durumuna ışık tutan kavramları ve yer adlarının açıklamasını ihtiva etmektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Bağdat · Mercâniye Medresesi · Kitabeler

Özet

Taşa veya tuğlaya işlenmiş vakfiye kitabeleri, birinci elden tarihî kaynak olmalarının yanında dönemin sanat anlayışını da zamanımıza taşıyan çok yönlü belgelerdir. İlhanlılar dönemi mimari yapılarında yaygın olan bu türün en dikkat çekici örneklerinden biri, Bağdat’taki Celâyirliler (1340- 1431) dönemi eserlerinden olan Mercâniye Medresesi ve vakıflarına ait kitabelerdir. Mercâniye Medresesi, Celâyirli hükümdarı Şeyh Hasan ve oğlu Şeyh Üveys döneminde Bağdat valiliği görevinde bulunan Emînüddîn Mercân b. Abdullah b. Abdurrahman es-Sultânî el-Olcaytî tarafından 758 (1357) yılında Bağdat’ın doğu yakasında kurulmuştur. Kurucu, medreseyle birlikte inşa ettiği dârüşşifânın kalıcı ve sürdürülebilir kurumlar olmalarını sağlamak amacıyla zengin vakıflar tesis etmiş; vakıflara dair bilgileri içeren vakfiye metnini ise kitabeler hâlinde medresenin içine yerleştirmiştir. Altı kitabe hâlinde düzenlenmiş olan vakfiye, medresenin vakıfları ve kurumsal tarihi hakkında benzersiz bilgiler içermektedir. Medresenin mescit bölümünün iç duvarlarına sabitlenmiş hâlde bulunan kitabeler, içerik açısından olduğu kadar Selçuklu tarzı celi sülüs yazı geleneğinin seçkin bir örneği olması bakımından da önem arz etmektedir. Altı vakfiye kitabesinden başka, Mercâniye vakıfları hakkında önemli bilgiler içeren diğer kitabeleri de kapsamına alan bu çalışma, kitabelerle ilgili literatürün değerlendirmesini, kitabelerin epigrafik incelemesini, vakfedilen taşınmazların sayısal ve niceliksel bilgilerinin analizini, dönemin siyasi ve içtimai durumuna ışık tutan kavramları ve yer adlarının açıklamasını ihtiva etmektedir.

Abstract

As primary historical sources, endowment inscriptions engraved on stone or brick not only preserve the written heritage of their time but also reflect its artistic sensibilities, serving as versatile documents that bridge the past and present. One of the most remarkable examples of this type, commonly found in Ilkhanid-period architectural structures, is the inscriptions of the Marjāniyya Madrasa, built in Baghdād during the Jalāyirid rule. Established in 758/1357 on the eastern side of Baghdād, the madrasa was founded by Amīn al-Dīn Marjān b. Abdullāh b. Abdurrahmān al-Oljaytī, who served as governor of Baghdād under the Jalāyirid rulers Sheikh Hasan and his son Sheikh Uwais. The endowment, arranged into six inscriptions, provides unique insights into the madrasa’s foundation and institutional history. These inscriptions, now affixed to the interior walls of the Marjāniyya Mosque, are significant not only for their content but also as outstanding examples of the Saljuk-style jalī thuluth script. In addition to these six endowment inscriptions, this study examines other inscriptions that offer valuable information about the Marjāniyya endowments. It includes a review of the literature on the inscriptions, an epigraphic analysis of the inscriptions, an examination of numerical and quantitative data related to endowed immovables, and interpretations of key terms and place names that illuminate the political and social context of the period.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Dündar, A. (2025). Yitik Bir Mirasın Yaşayan Şahitleri: Bağdat Mercâniye Vakıflarının Kitabeleri Üzerine İnceleme. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 1, 1–42. https://doi.org/10.26650/iuitd.2025.1568013

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (46)

  1. Al-Ahari, Abu Bakr al-Qutbî. Ta’rîkh-i Shaikh Uwais (History of Shaikh Uwais) Anİmportant Source for the History ofAdharbijan in the Fourteenth Century. çev. J. B. Van Loon. The Hague: Mouton & Co., 1954. google scholar
  2. Al-Janâbî, Târiq Jawâd. Studies in Medieval Iraqi Architecture. Edinburgh: Edinburgh University, Doktora Tezi, 1975. google scholar
  3. Azzâvî, Abbâs. “Hattâtû Câmi‘i Mercân”. Sumer 1/111 (1947), 312-319. google scholar
  4. Azzâvî, Abbâs. Mevsûatu Târîhu’l-‘Irâk Beyne İhtilâleyn. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Arabiyye li’l-Mevsûât, 1. Basım, 1425. google scholar
  5. Bilge, Mustafa L. “Niebuhr, Carsten”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/78-79. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007. google scholar
  6. BOA, Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Evkâf Defterleri [Ev.d]. No. 26060. google scholar
  7. BOA, Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Şûrayı Devlet Evrakı [ŞD.], No. 155-24. google scholar
  8. BOA, Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü [TKGM.VK]. No. 1-1. google scholar
  9. BOA, Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı [Y.MTV]. No. 240-122. google scholar
  10. Bosworth, Clifford Edmund. “Uways: Shaykh Uways (I)”. Encyclopaedia of Islam. 10/957-958. Second Edition. Leiden: Brill, 2000. google scholar
  11. Cevâd, Mustafa. “Mâ Fevka Bâbî Örtme mine’l-Kitâbeti ve-mâ Fîhâ, I’Inscription du Khân Ortmah”. Luğatu’l-Arab 7 (1929), 615-617. google scholar
  12. Cevâd, Mustafa - Sûse, Ahmed. Delîlü Hâritati Bağdâd el-Mufassal fî Hitati Bağdâd Kadîmen ve Hadîsen. Bağdat: Matbaatü’l-Mecmai’l-İlmiyyi’l-Irâkî, 1958. google scholar
  13. Dündar, Abdulhamit. “Mercâniye Medresesi Vakfiye Kitabeleri I-VI.” Bağdat, 14 Mart 2019. Kendi arşivi. google scholar
  14. Dündar, Abdulhamit. Bağdat Şehir Merkezi Dışında Kalan Mercâniye Vakıf Arazilerinin Takribi Yayılım Alanları. google scholar
  15. Google Haritalar, Erişim 4 Şubat 2025. https://www.google.com/maps/d/u/1/?hl=tr&mid=18H6m3rbVzb 49H3u9TI4hbFBZuneGpsg&ll=33.91346268588323%2C44.41030090000001&z=9. google scholar
  16. Edhem, Halil. “Âl-i Germiyan Kitâbeleri”. Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası 2 (1326), 71-79. google scholar
  17. et-Târîhu’l-Ğıyâsî: el-Faslü’l-Hâmis min Seneti 656-891/1258-1386. thk. Tarık Nâfi el-Hamdânî. Bağdat: Matbaatu Es‘ad, 1975. google scholar
  18. Evliya Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (IV. Kitap). ed. Robert Dankoff vd. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, t.y. google scholar
  19. Gülcü, Erdinç. Osmanlı İdaresinde Bağdat 1534-1623 (İdari ve Fiziki Yapı). Ankara: İksad Yayınevi, 2023. google scholar
  20. Hammûdî, Hâlid Halîl. el-Medresetü’l-Mercâniyye fî Bağdâd Dirâse Târîhiyye Mi‘mâriyye Fenniyye. Bağdat: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Birinci Baskı., 2013. google scholar
  21. Herzfeld, Ernst. Baghdad (Iraq): View of Inscription in Iwan off Courtyard, Mirjaniyya Madrasa. Metropolitan Museum of Art, Department of Islamic Art, Harris Brisbane Dick Fund, 1943. Erişim 19 Şubat 2025. https://libmma.contentdm.oclc.org/digital/iiif/p16028coll11/2385/full/full/0/default.jpg. google scholar
  22. Hinz, Walter. “Ortaçağ Yakın Şarkına Ait Vergi Kitabeleri”. çev. Fikret Işıltan. Belleten 13/52 (1949), 771-794. google scholar
  23. İbnü’l-Fakîh, Ebû ‘Abdullah Ahmed b. Muhammed b. İshak el-Hemedânî. Kitâbü’l-Büldân. ed. Yusuf Hâdî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2009. google scholar
  24. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. Bağdat Haritasında Mercâniye Medresesi ve Örtme Han’ın Konumu. Türkçe Yazmalar Koleksiyonu, No. 09487. google scholar
  25. Lloyd, Seton. “Dicovery in the Madrasat al-Mirjaniya (Mirjan Mosque)”. Sumer 2/1 (1946), 10-12. google scholar
  26. Makrîzî, Takiyyüddîn Ahmed b. Ali b. Abdülkâdir. es-Sülûk li-Ma‘rifeti Düveli’l-Mülûk. ed. Muhammed Abdülkâdir Ata. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997. google scholar
  27. Massignon, Louis. “Les medresehs de Bagdâd”. Bulletin de l’InstitutFrançais d’Archeologie Orientale 7 (1910), 77-86. google scholar
  28. Massignon, Louis. Mission enMesopotamie (1907-1908). Kahire: Impr. de l’Institut Français d’Archeologie Orientale, 1910. google scholar
  29. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî, Sahîhu’l-Müslim, nşr. Muhammed Fuad Abdülbâkî. Riyad: Dârü’s-Selâm, 2. Bası, 1421/2000. google scholar
  30. Nakşibendî, Nâsır. “el-Medresetü’l-Mercâniyye”. Sumer 2/1 (1946), 33-45. google scholar
  31. Nazmi-zâde, Murteza. Gülşen-i Hulefâ: Bağdat Tarihi 762-1717. ed. Mehmet Karataş. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
  32. Nekty, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. Türkçe Yazmalar, No. 09487. google scholar
  33. Niebuhr, Carsten - Cevâd, Mustafa. Rihletü Niebuhr el-Kâmile ile’l-‘Irâk. Beyrut: el-Verrâk, 2012. google scholar
  34. Nigehi, Mercan - Khalily, Reza. “Yasa ve Moğol Döneminde İran’ın Hukuk Düzeni Üzerindeki Etkisi”. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi 4/1 (2018), 195-209. google scholar
  35. Parapetti, Roberto. “The Lost Mirjaniyah Madrasa of Baghdad: Reconstructions and Additional Notes”. Mesopotamia, Rivista Di Archeologia, Epigrafia e Storia Orientale Antica 52 (2017), 173-211. google scholar
  36. Sarre, Friedrich - Herzfeld, Ernst Emil. Archaologische Reise im Euphrat- und Tigris-Gebiet. Berlin: D. Reimer, 1920. google scholar
  37. Sarre, Friedrich vd. Archaologische Reise im Euphrat- und Tigris-Gebiet. Berlin: D. Reimer, 1911. google scholar
  38. Sümer, Faruk. “Ağa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/451-452. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988. google scholar
  39. Taneri, Aydın. “Hadım”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/1-3. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. google scholar
  40. Temir, Ahmet. Kırşehir Emiri Caca Oğlu Nur el-Din’in 1272 Tarihli Arapça-Moğolca Vakfiyesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989. google scholar
  41. Uluçam, Abdüsselam. Irak’taki Türk Mimari Eserleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989. google scholar
  42. Ürekli, Muzaffer. “Celâyirliler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/264-265. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. google scholar
  43. Wing, Patrick. The Jalayirids: Dynastic State Formation in the Mongol Middle East. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016. google scholar
  44. Yılmaz, Bülent. Celayirliler Kabile Devlet. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Doktora Tezi, 2002. google scholar
  45. Yuvalı, Abdülkadir. “Hasan-ı Büzürg”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/311-312. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. google scholar
  46. BOA, Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı [Y.MTV]. No. 240-122. google scholar