KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 1

Karâî Teolojisinde Behşemiyye Etkisi: Yûsuf el-Basîr’in Kitâbü’l-Muhtevî’si Bağlamında Mukayeseli Bir İnceleme

The Influence of Bahshamiyya on Karaite Theology: A Comparative Study in the Context of Yūsuf al-Basīr’s Kitāb al-Muhtawī

Ali Satılmış(KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-5620-967X
Sayfa
99–137
Yayın Tarihi
2026-04-09
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Yahudi kelâmının önde gelen ekolü olan Karâîliğin doktrinel temsilcisi el-Basîr’in eserleri üzerinden yürütülen bu inceleme, Mu‘tezile’nin o dönemdeki etkin ekolü Behşemiyye’nin Yahudi kelâmının şekillenmesindeki rolünü bir nebze aydınlatmayı hedeflemektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Karâîliğin Altın Çağı’nda etkin olan Ebû Ya‘kûb Yûsuf b.
📊
Temel Bulgular & Veri:İbrâhîm el-Basîr’in (ö. 1040 [?]) Kitâbü’l-Muhtevî isimli teolojik eserini merkeze alarak Yahudi-Karâî teolojisi ve Mu‘tezile’nin Behşemiyye ekolü arasındaki etkileşim zeminini analiz etmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Yahudi kelâmının önde gelen ekolü olan Karâîliğin doktrinel temsilcisi el-Basîr’in eserleri üzerinden yürütülen bu inceleme, Mu‘tezile’nin o dönemdeki etkin ekolü Behşemiyye’nin Yahudi kelâmının şekillenmesindeki rolünü bir nebze aydınlatmayı hedeflemektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kelâm · Mu‘tezile · Behşemiyye

Özet

Bu çalışma, Karâîliğin Altın Çağı’nda etkin olan Ebû Ya‘kûb Yûsuf b. İbrâhîm el-Basîr’in (ö. 1040 [?]) Kitâbü’l-Muhtevî isimli teolojik eserini merkeze alarak Yahudi-Karâî teolojisi ve Mu‘tezile’nin Behşemiyye ekolü arasındaki etkileşim zeminini analiz etmektedir. Kudüs’teki Karâî akademisinde yetişen Yûsuf el-Basîr, teolojik görüşlerinin ana omurgasını teşkil eden Kitâbü’l-Muhtevî ’nin yanı sıra Kitâbü’t-Temyîz isimli başka bir kelâmî eser de telif etmiştir. Araştırmacılar onun genel itibariyle Mu‘tezilî doktrinden esinlendiği, özel olarak ise Basra ekolünün Behşemiyye koluna meylettiği noktasında hemfikirdir. Bu bağlamda müellife mütekellim , içerisinde bulunduğu düşünce sistemine de “Yahudi-Mu‘tezilî kelâmı” denilmesi yaygınlaşmıştır. Yûsuf el-Basîr’in; çağdaşı ve Behşemiyye’nin en önemli temsilcisi Kâdî Abdülcebbâr (ö. 415/1025) ve öğrencilerine referanslar vermesi, dönemindeki Karâî alimlerin Mu‘tezile meclislerine katıldığına dair veriler ve hususen eserlerinin teolojik analizi bu etkiyi teyit etmektedir. Ayrıca Behşemiyye’ye bazı konularda muhalefet eden Ebü’l-Hüseyn el-Basrî’ye (ö. 436/1044) karşı getirdiği itirazlar onun Mu‘tezilî olmakla kalmayıp mezhep içi tartışmalara katılacak kadar ekole bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çalışmada, Yahudi kelâmı ve Karâîliğin tarihsel arka planına dair kısa bir bölümün ardından Yûsuf el-Basîr’in ulaşabildiğimiz bilgiler ışığında biyografisi ve Mu‘tezile ile olan etkileşim zemini, Kâdî Abdülcebbâr başta olmak üzere Basra okulunun öne çıkan isimlerinin eserleri bağlamında ele alınmıştır. Bu doğrultuda müellifin en hacimli kelâmî eseri olan Kitâbü’l-Muhtevî ’deki tevhid ve adalet bahislerinden seçtiğimiz karakteristik konular üzerinden yeri geldiğinde Kitâbü’t-Temyîz ’e de başvurulmak suretiyle mukayeseli tahlil yöntemi uygulanmıştır. Yahudi kelâmının önde gelen ekolü olan Karâîliğin doktrinel temsilcisi el-Basîr’in eserleri üzerinden yürütülen bu inceleme, Mu‘tezile’nin o dönemdeki etkin ekolü Behşemiyye’nin Yahudi kelâmının şekillenmesindeki rolünü bir nebze aydınlatmayı hedeflemektedir.

Abstract

This study analyses the basis of interaction between Judeo-Karaite theology and the Bahshamiyya school of Mu‘tazila by centring on the theological work Kitāb al-Muhtawī of Abū Ya‘qūb Yūsuf b. Ibrāhīm al-Basīr (d. 1040 [?]), who was active during the Golden Age of Karaism. Educated at the Karaite Academy in Jerusalem, Yūsuf al-Basīr composed two major kalām works, Kitāb al-Muhtawī and Kitāb al-Tamyīz , forming the core framework of his theology. It is widely accepted among researchers that he drew inspiration from the Mu‘tazilite doctrine, with a particular affinity for the Bahshamite branch of Basran school. In this respect, he was widely described as a mutakallim , and his thought was characterized as “Jewish-Mu‘tazilite Kalām.” His references to Qādī ‘Abd al-Jabbār (d. 415/1025), the foremost Bahshamite authority, together with evidence that Karaite scholars attended Mu‘tazilite assemblies and the theological analysis of his writings confirm this influence. His refutations of Abu’l-Husayn al-Basrī (d. 436/1044), who diverged from Bahshamiyya on certain issues, further attest to his adherence, showing that he was not only Mu‘tazilite but also committed enough to engage in intra-sectarian debate. This study commences with a brief section on Jewish theology and the historical background of Karaism. Then examines the biography of Yūsuf al-Basīr, based on the available information, and his interactions with the Mu‘tazila, in the context of the works of Basran School’s prominent figures, particularly Qādī ‘Abd al-Jabbār. A comparative analysis is applied, focusing on selected discussions of tawhīd (monotheism) and ‘adl (divine justice) principles in his most substantial work, Kitāb al-Muhtawī , with relevant references to Kitāb al-Tamyīz . The study aims to shed light on the role of the Bahshamiyya – the dominant Mu‘tazilite school of the period – in shaping Jewish theological thought by examining the doctrines of Karaism’s leading representative al-Basīr, a member of the most prominent school of Jewish Kalām in this period.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Satılmış, A. (2026). Karâî Teolojisinde Behşemiyye Etkisi: Yûsuf el-Basîr’in Kitâbü’l-Muhtevî’si Bağlamında Mukayeseli Bir İnceleme. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 1, 99–137. https://doi.org/10.26650/iuitd.2026.1824822

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (70)

  1. Akdağ, Özcan. “Kötülük Problemi: Mutezilî Düşüncenin Saadia Gaon’a Etkisi”. İslâmî Araştırmalar 32/1 (2021), 52-65. google scholar
  2. Ankori, Zvi. “Ibn al-Hītī and the Chronology of Joseph al-Baṣīr the Karaite”. Journal of Jewish Studies 8/1-2 (Nisan 1957), 71-81. https://doi.org/10.18647/297/JJS-1957 google scholar
  3. Ankori, Zvi. Karaites in Byzantium: The Formative Years (970-1100). New York: AMS Press, 1968. google scholar
  4. Ansari, Hassan vd. “Yūsuf al-Baṣīr’s Rebuttal of Abū l-Ḥusayn al-Baṣrī in a Yemeni Zaydī Manuscript of the 7th/13th Century”. The Yemeni Manuscript Tradition. ed. David Hollenberg vd. Leiden&Boston: Brill, 2015. google scholar
  5. Bacher, William. “Sa’id al-Fayyumi”. The Jewish Encyclopedia. 10/579-586. New York and London: Funk & Wagnalls Company, 1906. google scholar
  6. Bacher, William - Schloessinger, Max. “Samuel Ben Ḥofni”. The Jewish Encyclopedia. 11/17-19. New York and London: Funk & Wagnalls Company, 1906. google scholar
  7. Basîr, Yûsuf b. İbrahîm el-. Das Buch der Unterscheidung (Kitâbü’t-Temyîz): Judäo-arabisch - Deutsch. thk. Wolfgang von Abel. Freiburg, Basel, Wien: Verlag Herder, 2005. google scholar
  8. Basîr, Yûsuf b. İbrahîm el-. el-Muhtevî fî ilmi’l-Kelâm. çev. Ahmed Mahmud Hüveydî. Kahire: el-Merkezü’l-Kavmî li’t-Terceme, 2021. google scholar
  9. Ben-Shammai, Haggai. “Kalām in Medieval Jewish Philosophy”. History of Jewish Philosophy. ed. Daniel H. Frank - Oliver Leaman. PDF: Taylor & Francis e-Library, 2005. google scholar
  10. Boşnak, Muhammed. Behşemiyye’de Ahvâl Teorisi. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025. google scholar
  11. Bozyiğit, Ahmet. “Yahudi Teolojisinde Müslüman Kelamcı ve Filozofların Etkileri”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2019), 333-358. google scholar
  12. Bulğen, Mehmet. “Klasik Dönem Kelâmında Dilin Gücü”. Nazariyat: İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 5/1 (Nisan 2019), 37-79. https://doi.org/dx.doi.org/10.12658/Nazariyat.5.1.M0065 google scholar
  13. Cohen, Martin A. “’Anan ben David and Karaite Origins”. The Jewish Quarterly Review 68/3 (Ocak 1978), 129-145. google scholar
  14. Cohen, Martin A. “’Anan ben David and Karaite Origins II”. The Jewish Quarterly Review 68/4 (Nisan 1978), 224-234. google scholar
  15. Cüveyni, Ebû’l-Meâlî. Şâmil fî usûli’d-dîn. thk. Ali Sami Neşşâr. İskenderiye: Menşe’etü’l-Meârif, 1969. google scholar
  16. David, Anan ben. Fragments of The Book of The Commandments by Anan. ed. Solomon Schechter. Cambridge: Cambridge University Press, 1910. google scholar
  17. Delen, Halil İbrahim. Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin Kelam Sistemi. Ankara: Fecr Yayınları, 2023. google scholar
  18. Ekinci, Casım. Mu’tezile’nin Yahudilik Üzerindeki Etkisi Samuel ben Hophni Örneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020. google scholar
  19. Graetz, Heinrich. History of The Jews. 6 Cilt. EPUB: The Jewish Publication Society of America, 1956. google scholar Gürkan, Salime Leyla. Yahudilik. Ankara: İSAM Yayınları, 6. Basım, 2017. google scholar
  20. Harkavy, Abraham de. “Anan ben David”. The Jewish Encyclopedia. 1/553-556. New York and London: Funk & Wagnalls Company, 1906. google scholar
  21. Harman, Ömer Faruk. “Feyyûmî, Saîd b. Yûsuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/517-519. İstanbul: TDV Yayınları, 1995. google scholar
  22. Harman, Ömer Faruk. “Yahudilik (İnanç Esasları)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/201-207. İstanbul: TDV Yayınları, 2013. google scholar
  23. Hayyât, Ebu’l-Huseyn. el-İntisâr: Mu‘tezile Müdafaası. çev. Yüksel Macit. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2. Basım, 2018. google scholar
  24. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed. et-Tezkira fî ahkâmi’l-cevâhiri ve’l-a’râz. thk. Sami Nasr Lutf - Faysal Bedir Avn. Kahire: Dârü’s-Sekâfe, 1975. google scholar
  25. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed - Kâdî Abdülcebbâr. el-Mecmû’l-muhîtu bi’t-teklîf. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Meşrık, 1999. google scholar
  26. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed el-Hasen b. Ahmed - Kâdî Abdülcebbâr. el-Mecmû’l-muhîtu bi’t-teklîf. 3 Cilt. Beyrut: Matbaatü’l-Katholikiyye, ts. google scholar
  27. İbn Meymûn, Mûsâ. Delâletü’l-Hâirîn: Aklı Karışıklar İçin Rehber. çev. Osman Bayder - Özcan Akdağ. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2021. google scholar
  28. İbnü’l-Melâhimî, Rükneddîn Mahmûd b. Muhammed. Kitâbü’l-Fâik fî usûli’d-dîn. thk. Wilferd Madelung - Martin McDermott. Tahran: Müessese-i Pijuheş-i Hikmet ve Felsefe-i İran, 1386. google scholar
  29. İbnü’l-Melâhimî, Rükneddîn Mahmûd b. Muhammed. Kitâbü’l-Mu‘temed fî usûli’d-dîn. thk. Martin McDermott - Wilferd Madelung. London: Al-Hoda, 1991. google scholar
  30. Kâdî Abdülcebbâr. Adalet ve Zulüm: et-Ta’dîl ve’t-Tecvîr. çev. Abdunnasır Süt - Erkan Baysal. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2023. google scholar
  31. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl: en-Nazar ve’l-me’ârif. thk. İbrahim Medkûr. 20 Cilt. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts. google scholar
  32. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl: en-Nübüvvât ve’l-mu‘cizât. thk. İbrahim Medkûr. 20 Cilt. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts. google scholar
  33. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muhtasar fî usûli’d-dîn: Mu’tezile Akâidi Dinin Temel İlkeleri. çev. Hulusi Arslan. thk. Muhammed İmâre. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2023. google scholar
  34. Kâdî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usûli’l-hamse: Mu’tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013. google scholar
  35. Kırkisânî, Ebû Yûsuf Ya‘kûb. el-Envâr ve’l-merâkıb. thk. Hüseyin Abdülbedî Hüseyn. Kahire: el-Hey’eti’l-Mısriyyet’il-Âmme li’l-Kitâb, 2019. google scholar
  36. Kohler, Kaufmann - Broydé, Isaac. “Joseph ben Abraham ha-Kohen ha-Ro’eh”. The Jewish Encyclopedia. 7/255-256. New York and London: Funk & Wagnalls Company, 1906. google scholar
  37. Kohler, Kaufmann - Harkavy, Abraham de. “Karaites and Karaism”. The Jewish Encyclopedia. 7/438-447. New York and London: Funk & Wagnalls Company, 1906. google scholar
  38. Kur’ân Yolu. Erişim 14 Aralık 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr google scholar
  39. Kutluay, Yaşar. İslam ve Yahudi Mezhepleri. İstanbul: Pınar Yayınları, 2019. google scholar
  40. Kutsal Kitap. Erişim 14 Aralık 2025. https://kutsalkitap.info.tr/ google scholar
  41. Kuzgun, Şaban. Türklerde Yahudilik ve Doğu Avrupa Yahudilerinin Menşei Meselesi: Hazar ve Karay Türkleri. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat, 2. Basım, 2022. google scholar
  42. Lazarus-Yafeh vd. (ed.). The Majlis: Interreligious Encounters in Medieval Islam. Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag, 1999. google scholar
  43. Madelung, Wilferd - Schmidtke, Sabine. “Yūsuf al-Baṣīr’s First Refutation (Naqḍ) of Abu l-Ḥusayn al-Baṣrī’s Theology”. A Common Rationality: Muʿtazilism in Islam and Judaism. ed. Camilla Adang vd. Istanbuler Texte und Studien 15. Würzburg: Ergon Verlag Würzburg in Kommission, 2016. google scholar
  44. Madelung, Wilfred. “Ebu’l-Hüseyn Basrî’nin Tanrı’nın Varlığıyla İlgili Delili”. çev. Veysel Kaya. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (Ocak 2010), 333-340. google scholar
  45. Maraz, Hüseyin. “Mu’tezile Kelâmında Bir Hak Ediş Olarak İvazın İlahî ve İnsanî Yönü”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (Ağustos 2018), 101-138. https://doi.org/10.21054/deuifd.450903 google scholar
  46. Margoliouth, G. “Ibn Al-Hītī’s Arabic Chronicle of Karaite Doctors”. The Jewish Quarterly Review 9/3 (Nisan 1897), 429-443. google scholar
  47. Meral, Yasin. “Orta Çağ Karaî Bilginlerinin İslam Eleştirisi: Yakup el-Kirkisanî Örneği”. Dinî Araştırmalar 17/45 (2014), 93-114. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=.eng&midno=82552500&Dergivalkod=0149 google scholar
  48. Meral, Yasin. Yahudi Kaynakları Işığında Yahudilik. İstanbul: MilelNihal Yayınları, 2021. google scholar
  49. Mukammis, Dâvud b. Mervân. Twenty Chapters (Ishrūn Maqāla). çev. Sarah Stroumsa. Provo, Utah: Brigham Young University Press, 2016. google scholar
  50. Nemoy, Leon. “Early Karaism (The Need for a New Approach)”. The Jewish Quarterly Review 40/3 (Ocak 1950), 307-315. google scholar
  51. Özerol, Mehmet Fatih. “Hüseyniyye ve Behşemiyye’ye Göre Ma‘dûm’un Şeyiyyeti”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (25 Haziran 2020), 167-187. https://dergipark.org.tr/tr/pub/uluifd/article/635094 google scholar
  52. Poznanski, Samuel. “Anan et Ses Écrits”. Revue des Études Juives 44 (1902), 161-187. http://archive.org/details/revuedestudesjui29soci google scholar
  53. Poznanski, Samuel. “Karaites”. Encyclopædia of Religion and Ethics. 7/662-672. Edinburgh: T & T Clark, 1914. google scholar
  54. Satılmış, Ali. “Temel Eserleri Özelinde Saadya Gaon ile Kâdî Abdülcebbâr’ın ‘Adalet Prensibi’ Bağlamında Bir Mukayesesi”. Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/2 (2020), 105-130. google scholar
  55. Schwarb, Gregor. “Abū’l-Ḥasan al-Ṣūrī’s Kitāb Fī Bāb al-Qibla and Its Qaraite Refutation”. Samaritan Languages, Texts, and Traditions: Collected Studies. ed. Stefan Schorch. 191-222. Berlin: De Gruyter, 2025. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110324549-010/html?srsltid=AfmBOoqA-UEgyrxDwGHzLE_TACW02mX0s9BGdpVKj0idKp2W26-5_2Ch google scholar
  56. Schwarb, Gregor. “Yūsuf al-Baṣīr”. Encyclopedia of the Jews in the Islamic World. ed. Norman A. Stillman. 3/91-98. Leiden: Brill, 2010. google scholar
  57. Sinanoğlu, Mustafa. “Karâîlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/424-426. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. google scholar
  58. Sklare, David. “Epistemology in the Service of Polemic: Yūsuf al-Baṣīr’s Kitāb al-Istiʿānah: Text and Translation”. Polemical and Exegetical Polarities in Medieval Jewish Cultures: Studies in Honour of Daniel J. Lasker. ed. Ehud Krinis vd. 97-134. Boston: De Gruyter, 2021. https://doi.org/10.1515/9783110702262-007 google scholar
  59. Sklare, David. Judaeo-Arabic Manuscripts in the Firkovitch Collections The Works of Yusuf al-Basir: A Sample Catalogue Texts and Studies. Jerusalem: Ben-Zvi Institute for The Study of Jewish Communities in The East, 1997. google scholar
  60. Sklare, David. “Mu‘tazili Trends in Jewish Theology - A Brief Survey”. İslâmî İlimler Dergisi 12/2 (Aralık 2017), 145-178. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/423085 google scholar
  61. Sklare, David. “Responses to Islamic Polemics by Jewish Mutakallimūn in Tenth Century”. The Majlis: Interreligious Encounters in Medieval Islam. ed. Mark R. Cohen vd. 137-161. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1999. google scholar
  62. Sklare, David. “Yusuf al-Basir: Theological Aspects of His Halakhic Works”. The Jews of Medieval Islam: Community, Society and Identity. ed. Daniel H. Frank. Leiden, New York and Köln: E.J. Brill, 1995. google scholar
  63. Soyal, Fikret. “Yahudi Filozof İbn Kemmûne’nin Nübüvvet Anlayışının Değerlendirilmesi”. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi (İHYA) 5/2 (2019), 437-458. google scholar
  64. Şapşaloğlu, Süreyya. Kırım Karâî Türkleri. İstanbul: Yeni Matbaa, 1928. google scholar
  65. Wolfson, Harry A. “Joseph Ibn Ṣaddiḳ on Divine Attributes”. The Jewish Quarterly Review 55/4 (1965), 277-298. https://doi.org/10.2307/1453446 google scholar
  66. Wolfson, Harry A. Kelâm Felsefeleri: Müslüman - Hıristiyan - Yahudi Kelâmı. çev. Kasım Turhan. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 3. Basım, 2016. google scholar
  67. Wolfson, Harry A. Repercussions of the Kalam in Jewish Philosophy. Massachusetts: Harvard University Press, 1979. google scholar
  68. Yılmaz Kolankaya, Banu. İstanbul Karaim Cemaati: Tevrat’ın Kadim Takipçileri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022. google scholar
  69. Zawanowska, Marzena. “From Yūsuf al-Baṣīr to Judah Halevi: The Sadduceean Myth of the Origins of Karaism in Medieval Rabbanite Sources Revisited”. The Medieval History Journal 25/2 (2022), 252-291. https://doi.org/10.1177/09719458211013996 google scholar
  70. Zikrî, Yahyâ. İlmü’l-kelâmi’l-yehûdî: Saîd b. Yûsuf el-Feyyûmî (Saadya Gaon) Nemûzecen. Kahire: Dârü’l-Mısriyyeti’l-Lübnâniyye, 2. Basım, 2015. google scholar