KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2025 / Cilt: 30 Sayı: 2

Arap Dili ve Kur’ân Kırâatleri Bağlamında İ‘râbın Rolü: Ebû Mansûr el-Cevâlîkî’nin (ö. 540/1145) Cevâbü’l-mesʾele Risâlesinde “عُصْبَةٌ” Lafzının Nahiv Tahlili

The Function of Iʿrāb within the Framework of Arabic Linguistics and Qurʾānic Readings: A Grammatical Analysis of the Word “عُصْبَةٌ” in Abū Manṣūr al-Jawāliqī’s (d. 540/1145) Risālah Jawāb al-masʾalah

Muhammed Maliki Diker(AĞRI İBRAHİM ÇEÇEN ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-8900-374X
Sayfa
337–353
Yayın Tarihi
2025-12-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bağlamda, kırâat farklılıklarının belirli sûrelerde yoğunlaştığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Öz Kur’ân-ı Kerîm’in nüzûlünden itibaren hem metin hem de kırâat açısın-dan farklı rivâyetler üzerinden okunageldiği ifade edilmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu bağlamda tarih boyunca birçok kırâat rivâyeti nakledilmiş, bunların bazıları ümmet tarafından genel kabul görmüş, bazıları ise şâz, yani yaygın ve muteber olmayan rivâyetler arasında değerlendirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda, kırâat farklılıklarının belirli sûrelerde yoğunlaştığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arap Dili · Kırâat · Nahiv

Özet

Öz Kur’ân-ı Kerîm’in nüzûlünden itibaren hem metin hem de kırâat açısın-dan farklı rivâyetler üzerinden okunageldiği ifade edilmiştir. Bu bağlamda tarih boyunca birçok kırâat rivâyeti nakledilmiş, bunların bazıları ümmet tarafından genel kabul görmüş, bazıları ise şâz, yani yaygın ve muteber olmayan rivâyetler arasında değerlendirilmiştir. Özellikle şâz kırâatlerin Mushaf’ın resmî yazımına muğayir aktarılması, yalnızca kırâat ilmiyle ilgilenenler arasında değil, aynı zamanda nahiv, lugat ve belagat gibi Arap dil bilimleriyle meşgul âlimler arasında da çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Bu tartışmalar kimi zaman yalnızca teknik meselelerle sınırlı kalmamış, dil, tefsir, semantik analizi ve dinî uygulamalar gibi alanlara da sirayet etmiştir. Bu durum, kırâat farklılıklarına konu olan sûrelerin ele alınmasına ve incelenmesine zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda, kırâat farklılıklarının belirli sûrelerde yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Bu sûreler-den biri Yûsuf Sûresi’dir. Özellikle Yûsuf Sûresi’nin sekizinci ve on dördün-cü âyetlerinde geçen وَنَحْنُ عُصْبَةٌ cümlesindeki عُصْبَةٌ kelimesi üzerindeki tartışmalar, klasik dönemden itibaren dikkat çeken gramatik ve semantik değerlendirmelere konu olmuştur. Söz konusu kelimenin mansûp olarak (nasp hâlinde) okunup okunamayacağına dair ileri sürülen görüşler, kla-sik kırâat literatüründe öne çıkan tartışmaların temelini oluşturmuştur. Bu iddiaların, Kur’ân lafzının hem gramatik hem de semantik yapısı üzerinde etkili olabileceği ifade edilmiştir. Bu nedenle yalnızca kırâat mütehassıs-ları değil, nahiv ve dil âlimleri de bu meseleyi ele almıştır. Tartışmaların merkezinde yer alan sorulardan biri, söz konusu عُصْبَةٌ kelimesinin hâl veya ihtisâs konumunda olup olamayacağı olmuştur. Bazı rivâyetlerde kelimenin mansûp olarak okunabileceği dile getirilmişse de bu okuma Mushaf’ın resmî yazımıyla ve genel i‘râb sistematiğiyle çelişmiştir. Bu çelişkinin semantik düzeyde çeşitli sorunlara yol açtığı belirtilmiştir. Çün-kü böyle bir okuma, âyetin bağlamında ifade edilen anlamın değişmesine, hatta bazı durumlarda bozulmasına sebep olabilecek nitelikte olmuştur. Bu bağlamda, Mushaf’ta yer alan kelime biçiminin korunmasının yalnızca gramatik değil, aynı zamanda anlam bütünlüğü açısından da zorunlu oldu-ğu ileri sürülmüştür. Bu çerçevede, dil âlimleri arasında cereyan eden tartışmalarda öne çıkan isimlerden biri, XII. yüzyılın önde gelen nahiv âlimlerinden Ebû Mansûr el-Cevâlîkî olmuştur. Cevâlîkî, Cevâbü’l-mes’ele adlı risâlesinde söz konusu kırâat rivâyetini detaylı biçimde ele almış ve hem gramatik hem de rivâyetin yapısı açısından değerlendirmelerde bulunmuştur. Onun yaklaşımı yalnızca bir dilbilimci gözüyle meseleye bakmakla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda i‘râbın Kur’ân kırâatlerinin anlam dünyasına etkisine yönelik derinlikli bir yorumlama çabasını da içermiştir. Bu nedenle öncelikle ilgili rivâyeti aktarmış ve sonra tafsîlâtlı bir inceleme yoluna gitmiştir. Böylece mezkûr risâlede, عُصْبَةٌ kelimesinin ne hâl ne de ihtisâs anlamında mansûp okunmasının câiz olmadığına dair detaylı analizler sunmuştur. Cevâlîkî, bu değerlendirmeleri yaparken dil bilgisel kuralları dikkate almakla birlikte, Kur’ân’ın bütünlüğünü bozma-ma ilkesini de esas almıştır. Bundan ötürü, Mushaf’ın yazımıyla çelişen ve anlamda sapmalara yol açan kırâat yorumlarını ilmî açıdan kabul etme-miş ve meselenin dilbilimsel analizine başvurmuştur. Konuyu ele alırken soru-cevap yöntemi izlemiş ve İbn Miksem (ö. 354/965) gibi dönemin önemli dil âlimlerinin görüşlerine de risâlede yer ayırmıştır. Böylece konuyla ilgili karşıt görüşleri mukayeseli biçimde ele almıştır. Cevâbü’l-mes’ele , bu yönüyle yalnızca dilsel bir meseleye dair klasik bir açıklama metni değil; aynı zamanda Kur’ân-ı Kerîm’in lafzî yapısının muhafazası ve anlam istikrarının sağlanması için kaleme alınmış bir metodoloji örneği olarak ön plana çıkmıştır. Bu çalışmada, Yûsuf Sûresi’nin sekizinci ve on dördüncü âyetleriyle ilgili olarak Alî b. Ebî Tâlib’e (ö. 40/661) nispet edilen bir rivâyet, dilbilimsel bir çerçevede ele alınmıştır. İncelemede, Cevâlîkî’nin Cevâbü’l-mes’ele adlı risâlesi esas alınmıştır. Bu çerçevede, Kur’ân-ı Kerîm’in söz konusu âyetleriyle ilgili rivâyetin i‘râb özellikleri incelenmiş; ayrıca nahiv ve i‘râb meselelerini konu edinen ilgili çalışması üzerinden Cevâlîkî’nin dilbilimsel ve nahvî yönü ortaya konulmaya gayret edilmiştir.

Abstract

Throughout Islamic history, the Qur’an has been transmitted through various recitational traditions (qirāʾāt). Numerous readings have been narrated over time—some broadly accepted by the Muslim community, while others were classified as shādhdh (irregular) and excluded from canonical recognition. The transmission of these shādhdh readings, espe-cially those diverging from the official orthography of the Muṣḥaf, sparked extensive debate not only among scholars of recitation but also among grammarians, lexicographers, and rhetoricians. These debates often transcended technical boundaries, influencing disciplines such as langua-ge, exegesis, semantic interpretation, and religious practice. Consequently, certain sūrahs containing notable qirāʾāt variations became the focus of linguistic and exegetical inquiry—one prominent example being Sūrat Yūsuf. In particular, verses 8 and 14 of Sūrat Yūsuf, which include the expression wa-naḥnu ʿuṣbah (وَنَحْنُ عُصْبَةٌ), drew significant attention from classical scholars. The noun ʿuṣbah (عُصْبَةٌ), meaning a group or band, be-came central to grammatical and semantic discussions. Among the main questions raised was whether the word could be read in the accusative case (manṣūb), functioning either as a circumstantial noun (ḥāl) or as an expression of specification (ikhtiṣāṣ). While some narrations suggested this possibility, such a reading conflicted with the established iʿrāb system and the canonical rasm of the Muṣḥaf. Scholars observed that adopting the accusative form would create semantic inconsistencies, potentially alte-ring the contextual meaning of the verse and disrupting coherence. Thus, preserving the Qur’an’s orthographic form was regarded not only as a grammatical necessity but also as essential for maintaining semantic unity and doctrinal consistency. Within these scholarly discussions, one of the most prominent figures was the twelfth-century grammarian Abū Manṣūr al-Jawālīqī (d. 540/1145). In his treatise Jawābu Masʾalah, he examined this variant reading in detail, analyzing both its grammatical and structural aspects. His approach extended beyond linguistic analysis, seeking to uncover how iʿrāb influences the interpretive and semantic dimensions of Qur’anic recitation. Al-Jawālīqī began by presenting the variant narration and conducted a systematic investigation, concluding that reading ʿuṣbah as manṣūb is impermissible—neither as ḥāl nor as ikhtiṣāṣ. His treatment of the issue reflects a comprehensive engagement with linguistic precision and theological caution, demonstrating the link between Arabic grammar and Qur’anic interpretation. In his reasoning, al-Jawālīqī combined grammatical rigor with a commitment to preserving the Qur’anic text. He rejected interpretations that contradicted the canoni-cal orthography or led to semantic distortion, emphasizing that linguistic deviation endangers both grammatical correctness and interpretive stabi-lity. His analysis employed a dialectical, question-and-answer structure, engaging opinions of earlier linguists such as Ibn Miktham (d. 354/965), demonstrating a balanced evaluation of differing perspectives and rein-forcing the methodological sophistication of medieval Arabic scholarship. Jawābu Masʾalah thus stands not merely as a linguistic exposition but as a methodological model for safeguarding the Qur’an’s textual and semantic coherence. Al-Jawālīqī’s synthesis of grammatical reasoning and exegeti-cal awareness reflects the intellectual rigor of classical Arabic philology. The present study, drawing upon Jawābu Masʾalah, examines the variant reading attributed to ʿAlī ibn Abī Ṭālib (d. 40/661) in verses 8 and 14 of Sūrat Yūsuf within a linguistic framework. By analyzing the grammatical structure of this reading, it highlights al-Jawālīqī’s contribution to the study of Arabic grammar and his enduring commitment to protecting both the linguistic form and semantic integrity of the Qur’anic revelation. This analysis demonstrates how linguistic inquiry and theological reflection intersect to preserve the sacred text’s authenticity and interpretive har-mony.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Diker, M. M. (2025). Arap Dili ve Kur’ân Kırâatleri Bağlamında İ‘râbın Rolü: Ebû Mansûr el-Cevâlîkî’nin (ö. 540/1145) Cevâbü’l-mesʾele Risâlesinde “عُصْبَةٌ” Lafzının Nahiv Tahlili. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 30 Sayı: 2, 337–353. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1742449

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (39)

  1. ‘Allâm, Abdülâtî Garîb. Dirâsâtün fi’l-belâğati’l-‘Arabiyye. Bingazi: Manşûrâtü Câmi‘ati Kâryûnis, 1997.
  2. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-‘Azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî. thk. Mâhir Habbûş. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2010.
  3. ‘Âşûr, Muhammed Tâhir. Mûcezu’l-belâğa. Tunus: el-Mektebetü’l-‘İlmiyye, 1932.
  4. ‘Ayâsira, Abdullâh Mahmûd. Nazariyetü’l-ihtisâs fi’n-nahvi’l-‘Arabî fî da-vi’l-lisâniyyâti’l-hadîse. Ammân: Matba‘atu’s-Sefîr, 2010.
  5. Bâ Mahreme, Ebû Muhammed Tayyib b. Abdillâh eş-Şâfiî. Kılâdetü’n-nahr fî vefeyâti a‘yâni’d-dehr. thk. Bû Cuma‘ Mükremî-Hâlid Zevârî. 9 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1. Basım, 2010.
  6. Cevâlîkî, Ebû Mansûr Mevhûb b. Ahmed b. Muhammed. Cevâbü’l-mes’eletin süile ‘anhâ Ebû Mansûr İbnü’l-Cevâlîkî. Fazıl Ahmed Paşa Koleksiyonu, 492.7: 71-76. Köprülü Kütüphanesi.
  7. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Nüzhatü’l-elibbâ’ fî tabekâti’l-üdebâ’. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Fikeri’l-‘Arabiyye, 2. Basım, 1998.
  8. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Hayyân. el-Bahrü’l- muhît. thk. eş-Şeyh Âdil Ahmed Abdulmevcûd- eş-Şeyh Alî Muhammed Mu‘avvad. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, 1. Basım, 1993.
  9. Halebî, İbnü’s-Semîn, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn (eş-Şihâbü’l-Halebî) Ahmed b. Yûsuf b. Abdüddâim en-Nahvî. ed-Dürrü’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 10 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, tsz.
  10. Hamevî, Şihâbüddîn Ebû Abdillâh Yâkût el-Bağdâdî. Mu‘cemu’l-üdebâ’. thk. İhsân Abbâs. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1. Basım, 1993.
  11. İbn ‘Akîl, Bahâüddîn Abdullâh b. ‘Akîl el-‘Aklî el-Mısrî el-Hemedânî. Şerhu İbni ‘Akîl ‘alâ Elfiyyeti İbn Mâlik, 4 Cilt. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1. Basım, 1980.
  12. İbn ‘Akîl, Bahâüddîn Abdullâh b. ‘Akîl el-‘Aklî el-Mısrî el-Hemedânî. Şerhu İbn, ‘Akîl ‘alâ Elfiyeti İbn Mâlik. thk. Kâsım eş-Şumâ‘î er-Rufâ‘î. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kalem, 20. Basım, 1986.
  13. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyin b. Ahmed el-Hemedânî en-Nahvî. Muhtasarun fî şavâzzi’l-Kur’ân min Kitâbi’l-Bedî‘. thk. Gotthelf Bergstrasser. Mısır: el-Matba‘atu’r-Rahmâniyye, 1. Basım, 1934.
  14. İbn Hallikân, Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1977.
  15. İbnü’l-Kıftî, Ebü’l-Hasen Alî b. Yûsuf. İnbâu’r-ruvât 'alâ enbâhi’n-nühât. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sakâfiyye, 1. Basım, 1981.
  16. İbn Mâlik, Ebû Abdillâh Cemâlüddîn Muhammed b. Abdillâh et-Tâî el-Cayyânî el-Endelüsî. Şerhu’t-Teshîl. thk. Abdurrahmân es-Seyyid-Muhammed Bedvî el-Mahtûn. 6 Cilt. Kahire: Hicr li’t-Tibâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1. Basım, 1990.
  17. İbnü’l-‘İmâd, Şihâbüddîn Ebü’l-Felâh Abdilhayy b. Ahmed. Şezarâtu’z-zeheb fi ahbâri men zeheb. thk. Muhammed Arnâût-Abdülkâdir Arnâût. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbni Kesîr, 1. Basım, 1986.
  18. İbnü’l-Cevzî, Ebü'l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. el-Muntazam fî târîhi’l- mülûki ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ-Mustafâ Abdülkâdir ‘Atâ. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmyye, 1. Basım, 1995.
  19. İbnü’l-Cevzî, Ebü'l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. 15 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1. Basım, 1984.
  20. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh b. Hişâm el-Ensârî el-Mısrî. Muğni’l-lebîb ‘an kütübi’l-e‘ârîb. thk. Mu-hammed Muhyiddîn Abdulhamîd. 2 Cilt. Beyrut-Saydâ: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 1991.
  21. İbnü’n-Nâzım, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Cemâliddîn b. Mâlik ed-Dımaşkî. Şerhu İbni’n-Nâzım ‘alâ Elfiyyeti İbni’l-Mâlik. thk. Mu-hammed Bâsıl ‘Uyûn es-Sûd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
  22. Kehhâle, Ömer Rıdâ. Mu‘cemu’l-müellifîn. 13 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ-Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-’Arabî, 1993.
  23. Kirmânî, Radiyyüddîn Şemsü’l-Kurrâ’ Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Nasr. Şavâzzu’l-kırâât. thk. Şamrân el-’İclî. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-Belâğe, tsz.
  24. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. 20 Cilt. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyyetu’l-‘Âmme, 3. Basım, 1987.
  25. Mezzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tezhîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Bey-rut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1992.
  26. Muhammedî, Sihâm. Belâğatu’t-tenkîr ve’t-ta‘rîf fi’n-nassi’l-Kur’ânî-dirâsetün li’süverin muhtâra. Soukra: Câmi‘âtu Muhammed Hudayr, Külliyetu’l-Âdâbi ve’l-Luğât, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
  27. Safedî, Yahyâ b. Hacer b. Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût-Türkî Mustafâ. 30 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi Türâsi’l-‘Arabî, 1. Basım, 2000.
  28. Sâ‘adî, Abdülhamîd b. Sâlim. “Rivâyât min ‘ulûmi’l-kırâât mi kitâbi’l-Masâhif li’bni’l-Enbârî: cam‘an ve dirâseten”. Mecelletü Ma‘hadi’l-İmâm eş-Şâtıbî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye 28 (Eylül 2014), 113-186.
  29. Sîrâfî, Ebû Saî‘d el-Hasan b. Abdillâh b. el-Merzübân. Şerhu Kitâbi Sibeveyh. thk. Ahmed Hasan el-Mehdelî-Alî Seyyid Alî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1971.
  30. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Buğyetü’l-vu‘ât fî tabekâti’l-luğaviyyîn ve’n-nühât. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 2 Cilt. Kahire: Matba‘atu İsâ el-Halebî, 1. Basım, 1965.
  31. Tevfîk, Emîre Alî. el-Cümletü’l-ismiyye ‘inde İbni’l-Hişâm. Kahire: Mektebetü’z-Zehrâ, 1971.
  32. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Hemu‘l-hevâmi‘ fî şerhi Cem‘i’l-cevâmi‘. thk. es-Seyyid Muhammed Bedrüddîn en-Na‘sânî. 4 Cilt. Mısır: Matba‘atu’s-Sa‘âde, 1909.
  33. Ukberî, Ebü’l-Bekâ Abdullâh b. el-Hüseyin. İ‘râbu’l-kırââti’ş-şavâzz. thk. Muhammed es-Seyyid Ahmed ’Azzûz. 2 Cilt. Beyrut: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1996.
  34. Ukberî, Ebü’l-Bekâ Abdullâh b. el-Hüseyin. et-Tıbyân fî i‘râbi’l-Kur’ân. thk. Alî Muhammed el-Bicâvî. 2 Cilt. Mısır: Matba’atü İsâ Bâbî el-Halebî, 1. Basım, 1976.
  35. Ya‘kûb, Emîl Bedî‘. Mavsû‘atü ‘ulûmi’l-luğati’l-‘Arabiyye. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1. Basım, 2006.
  36. Yemânî, Ebü’l-Mahâsin Abdülbâkî b. Abdilmecîd. İşâretü’t-ta‘yîn fî terâcimi’n-nühâti ve’l-luğaviyyîn. thk. Mecîd Diyâb. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal li’l-Bühûsi ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1986.
  37. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Osmân. Siyerü a‘lâmi’n-nübelâ’. thk. Şua‘yb el-Arnâût. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 11. Basım, 1996.
  38. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ’an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvil fî vücûhi’t-te’vîl. thk. eş-Şeyh Âdil Ahmed Abdulmevcûd- eş-Şeyh Alî Muhammed Mu‘avvad. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-‘Ubeykân, 1. Basım, 1988.
  39. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Hemu‘l-hevâmi‘ fî şerhi Cem‘i’l-cevâmi‘. thk. es-Seyyid Muhammed Bedrüddîn en-Na‘sânî. 4 Cilt. Mısır: Matba‘atu’s-Sa‘âde, 1909.