Dergiler / Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 31 Sayı: 1

Hurûf-ı Mukattaa’nın Fonetik Dokusu ve İ‘câz Boyutu

The Phonetic Texture of the Ḥurūf al-Muqaṭṭaʿāt and the Dimension of Iʿjāz

Sait Bosat(FIRAT ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0001-8810-1823
Sayfa
93–108
Yayın Tarihi
2026-07-01
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çerçevede hurûf-ı teheccî nin Kur’ân'ın ses düzeni ile manası arasında derin ve güçlü bir bağın olduğu Kur’ân'ın insanüstü yönünü hem söz hem lafız hem de fonetik boyutta yansıttığı sonucuna varılmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Öz: Bu makale Kur'ân-ı Kerîm’de bazı sûrelerin evvelinde bulunan ve mukattaa olarak bilinen harflerin; dilbilimsel, fonetik yapısı ve i’câz yönleriyle araştırmayı amaçlamaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu harflerden sonra gelen âyetlerde çoğunlukla Kur'ân’ın yüceliği mûcizevi mahiyeti nüzulü gibi konulara değinilmesi de bu görüşü pekiştiren bağlamsal bir delil unsuru olarak değerlendirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çerçevede hurûf-ı teheccî nin Kur’ân'ın ses düzeni ile manası arasında derin ve güçlü bir bağın olduğu Kur’ân'ın insanüstü yönünü hem söz hem lafız hem de fonetik boyutta yansıttığı sonucuna varılmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kıraat · Tefsir · Hurûf-ı mukattaa

Özet

Öz: Bu makale Kur'ân-ı Kerîm’de bazı sûrelerin evvelinde bulunan ve mukattaa olarak bilinen harflerin; dilbilimsel, fonetik yapısı ve i’câz yönleriyle araştırmayı amaçlamaktadır. Manası bilinmeyen hece harfleri müteşabih âyetler çerçevesinde ele alınmış bu yüzden çoğunlukla dilsel yapıları yönüyle ele alınmışlardır. Çalışma bu harflerin anlam bakımından kapalı olmaları gerçekliğinden hareketle Kur'ân’ın dilsel ve fonetik Özellikleri dikkate alınarak incelenmesi gerektiği düşüncesini esas almıştır. Konuyla ilgili rivayetler, mukattaa harflerinin anlamı kesin biçimde belirlenemese de Kur’ân’ın sembolik ve yapısal boyutuna işaret eden bir unsur olarak görüldüğünü gösterir. Âlimlerin önemli bir kısmı, mukattaa harflerinin Kur’ân harflerinin yarısını teşkil etmesine rağmen bütün harfleri temsilen bir işaret taşıdığını ifade eder. Böylece ilâhî kelâmın insanların kullandığı harflerle nazmedildiği hatırlatılmakta; buna rağmen beşerin benzerini ortaya koymaktan âciz oluşu vurgulanarak Kur’ân’ın meydan okuma (tehaddî) yönü pekiştirilmektedir. Araştırmanın giriş kısmında ses ve harf kavramları sözlük ve terimsel açıdan incelenmiştir. Harfin, belirli bir çıkış noktası olan ses birimi olması itibarıyla dilde kelime ve mana üretim sürecinin temel unsuru olduğunu ortaya koymaktadır. Mukattaa harfleri ise anlam taşımayan ancak Kur’ân tilavetinin ses düzeninde özel bir yere sahip olan bağımsız harfler olarak tanımlanmaktadır. Hurûf-ı teheccî de denilen bu harfler, Arapçanın dil kuralları ve anlamlandırma yöntemleriyle izah edilememekte; Bu bağlamda müteşabih âyetler kapsamında kendine has Bir kategori oluşturma özelliği taşımaktadır. Dolayısıyla hurûf-ı mukattaanın salt anlam aktarımıyla sınırlanmaması gerektiği aksine daha çok zihinsel ve estetik tefekküre sevk eden bir boyutunun olduğunu ortaya çıkmaktadır. Buradan hareketle mukattaa harfleri beşeri kavrayışın sınırlarını hatırlatan ve onu tefekküre yönlendiren ilahî semboller olarak tasavvur edilebilir. Araştırmada Kur'ân-ı Kerîm’in i‘câzı ve nazmının eşsizliğiyle özelde Araplara genelde ise beşeriyete meydan okuması ekseninde âlimlerin görüşlerine yer verilmiştir. Çoğunluğun ortak yorumu Kur'ân harflerinin Araplara âşina olan harflerden müteşekkil olmasına rağmen onun benzerini hatta bir âyetini dahi getirememelerinin onun menşeine ilişkin delil oluşturduğunu ortaya koymasıdır. Bu harflerden sonra gelen âyetlerde çoğunlukla Kur'ân’ın yüceliği mûcizevi mahiyeti nüzulü gibi konulara değinilmesi de bu görüşü pekiştiren bağlamsal bir delil unsuru olarak değerlendirilmiştir. Makalede harflerin sesleri ve sonraki âyetlerle olan ilişkisi bağlamında ses-anlam ikonizmi üzerinde de çalışılmış harflerin mahreç ve sıfatları doğrultusunda oluşan fonemlerin sûrelerin genel temasıyla uyumu masaya yatırılmıştır. Sözgelimi sert ve kalın fonemlerin tehdit azamet ve güç ifade eden bağlamlarda; akıcı ve yumuşak harflerin ise rahmet ve sükunet gibi ortamlarda kullanıldığına şahit olunmuştur. Bu çerçevede hurûf-ı teheccî nin Kur’ân'ın ses düzeni ile manası arasında derin ve güçlü bir bağın olduğu Kur’ân'ın insanüstü yönünü hem söz hem lafız hem de fonetik boyutta yansıttığı sonucuna varılmıştır. Makalenin başlıklarından biri mukattaa harflerinin hece ve ses yapısını çözümlemeye ayrılmıştır. Bu bağlamda hurûf-ı mukattaanın Arap dilinde var olan; açık ve kapalı hece, kısa, orta ve uzun hece türlerinin hepsini bünyesinde barındırdığı görülmüştür. Özellikle kapalı uzun hecenin (medd-i lîn ve medd-i lâzım) belirgin şekilde bu harflerde uygulanıyor olması Kur'ân kıraatinde sıkça uygulanan med, ritm ve vurgu gibi fonemlerin insanda bıraktığı etkiler bağlamında ele alınması gereken konular olarak dikkat çekmiştir. Vurgunun genel itibariyle son heceye yapılması nadiren ise sondan önceki ya da ilk hecede bulunması mukattaa harflerinin rastlantısal değil bilinçli bir fonetik yapıyla düzenlendiğini ortaya koymaktadır. Bu durum Kur'ân-ı Kerîm kıraatinde med ve vurgu gibi olguların tilaveti güçlendiren fonksiyonlarının olduğunu göstermektedir. Netice olarak mukattaa harflerinin Rastgele seçilmediği yeni aksine arap dilinin Hece yapısını fonetik kategorilerini kısaca ses Bilinçli bir tasarım ürünü olduğunu Ortaya koymaktadır . Bu harfler Kur’ân ı Kerîm’in hem lafzi yapısının hem de vermiş olduğu mesajın erişilmez olduğuna insan aklının Sınırlılığına dikkat çekmektedir. Mukattaa harfleri bu özellikleriyle Kur’ân i‘câzının ses düzeyindeki en önemli göstergelerinden biri olarak değerlendirilebilir. Genel değerlendirmede, mukattaa harflerinin müteşâbihât içinde tefekküre sevk eden işaretler olduğu, harf–ses–muhteva arasında çok katmanlı bir düzen ihtimalini düşündürdüğü ve Kur’ân’ın i‘câzını farklı yönlerden desteklediği sonucuna ulaşılır.

Abstract

Abstract: This article examines the disjointed letters (ḥurūf al-muqaṭṭaʿāt) that appear at the beginning of certain Qurʾānic sūrahs in terms of their linguistic, phonetic, and structural features, as well as their relation to the Qurʾānic doctrine of inimitability (iʿjāz). Since the meanings of these syllabic letters cannot be definitively determined, they have generally been treated within the category of ambiguous (mutashābih) verses and studied primarily from linguistic and interpretive perspectives. Departing from their semantic opacity, the study argues that these letters should also be analyzed in light of the Qurʾān’s distinctive sound system and phonetic composition. Relevant reports indicate that, although the precise meanings of the disjointed letters remain unknown, they point to the symbolic and structural dimensions of the Qurʾān. Many scholars maintain that these letters, while representing approximately half of the Arabic alphabet used in the Qurʾān, symbolically stand for all letters. Thus, the divine discourse is shown to be composed of the same letters used by human beings, yet humanity remains incapable of producing anything comparable to it. This reinforces the Qurʾān’s aspect of challenge (taḥaddī) and supports its claim to divine origin. In the introductory section, the concepts of sound and letter are examined both lexically and technically. The letter, as a sound unit possessing a specific point of articulation, is presented as a basic component in word formation and meaning production. The disjointed letters, however, are defined as independent letters that do not carry lexical meaning but occupy a unique place in the sound pattern of Qurʾānic recitation. Also called ḥurūf al-tahajjī, they cannot be fully explained through ordinary Arabic grammatical rules or semantic methods. For this reason, they constitute a special category within the mutashābih verses. The study therefore argues that these letters should not be limited to the transmission of meaning. Rather, they possess an intellectual and aesthetic dimension that invites contemplation. They may be understood as divine symbols that remind human beings of the limits of their cognitive capacity and direct them toward reflection. Within the framework of iʿjāz and the uniqueness of Qurʾānic naẓm, the article evaluates scholarly views emphasizing the Qurʾān’s challenge to humanity in general and to the Arabs in particular. The frequent mention, in verses following the disjointed letters, of the Qurʾān’s exalted status, revelation, and miraculous nature is also considered a contextual support for this interpretation. The article further discusses sound–meaning iconicity by analyzing the relationship between the phonetic qualities of the letters and the themes of the following verses. It observes that harsh and emphatic sounds often appear in contexts of threat, majesty, and power, while softer and more fluid sounds are associated with mercy and tranquility. Accordingly, the study concludes that there is a strong relationship between the disjointed letters, Qurʾānic sound, and meaning. A separate section analyzes their syllabic and phonetic structure. The disjointed letters include open and closed syllables, as well as short, intermediate, and long syllables. The use of long closed syllables, especially in forms involving madd al-līn and madd al-lāzim, highlights the role of elongation, rhythm, and stress in recitation. The fact that stress usually falls on the final syllable suggests a deliberate phonetic design rather than randomness. In conclusion, the disjointed letters are not randomly selected elements. They reflect the syllabic system, phonetic categories, and sound patterns of Arabic, while pointing to the inaccessibility of the Qurʾān’s verbal structure and the limits of human intellect. In this respect, they may be regarded as significant indicators of Qurʾānic inimitability at the level of sound.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Bosat, S. (2026). Hurûf-ı Mukattaa’nın Fonetik Dokusu ve İ‘câz Boyutu. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 31 Sayı: 1, 93–108. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1855237

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (28)

  1. Abdüttevâb, Ramazan. el-Madhal ilâ ilmi’l-luğa ve manâhici’l-bahsi’l-luğavî. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1997. Altun, Mehmet. “Kur’ân’ın Beyânî İ’câzı Bağlamında Hurûf-ı Mukattaa”. Amasya İlahiyat Dergisi 16 (Haziran 2021), 301-335.
  2. Beyzâvî, Nâsırüddin Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
  3. Cevherî, Tantâvî. el-Cevâhir fî tefsiri’l-Kur’âni’l-Kerim Mısır: y.y., 1931.
  4. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed el-Bennâ ed-. İthâfu fudalâi’l-beşer fî’l-kırâʾâti’l-erbeʿate ʿaşer. ed. Enes Mihre. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
  5. Duman M. Zeki, Altundağ, Mustafa. “Hurûf-I Mukattaa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 18 Nisan 2026). https://islamansiklopedisi.org.tr/Hurûf-ı Mukatta
  6. el-Endülüsî, Ebû ʿAmr Osman b. Saʿîd ed-Dânî. et-Tahdîd fî’l-İtkân ve’t-Tecvîd. thk. Ğanim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammar, 1421.
  7. el-Kârî, Molla Ali. el-Minehu’l-fikriyye fi şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye Mısır: Şirketü mektebeti ve matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1948.
  8. er-Râzî, Fahreddin Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Muhammed b. Ömer b. Hüseyn et-Taberistânî. Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr). 32 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1981.
  9. es-Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. et-Ta‘bîru’l-Kur’ânî Amman: Dâru ammâr, 2006.
  10. Ferrâʾ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd ed-Deylemî el-. Meʿânî’l-Kurʾân. ed. Ahmed Yûsuf en-Necâtî v.dğr. 3 Cilt. Mısır: Dâru’l-Mısriyye li’t-Telîf ve’t-Terceme. 1. Basım, ts.
  11. Hassân, Temmâm. Manâhicü’l-bahs fi’l-luğa. Kahire: Mektebetü’l-hancî el-Mısriyye, ts.
  12. İbn Cinnī,Ebū’l-Feth ʿOs̱mān. el-Ḫaṣāʾiṣ. thk. Muḥammed ʿAlī en-Neccār. b.y.: l-Mektebetu’l-ʿİlmiyye, ts. İbn Fâris, Ebu’l Hüseyn el-Kazvînî. Muʿcemu’l- mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdusselâm Muhammed Harun. 6 Cilt. Ürdün: Dâru’l-Fikr, 1979.
  13. İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmî b. Muhammed Selâme. Riyad: Dâru Taybe, 1999.
  14. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır. 3. Basım, 1993.
  15. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Ali Muhammed Dabbağ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
  16. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddin Ebû’l-Hayr Muhammed b. Muhammed. et-Temhîd fî İlmi’t-Tecvîd. thk. Ğanim Kaddûrî el-Hamed. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1421.
  17. İbrahim, Cemâl b. Dırâsetü'l-mehârici ve's-sıfât Mısır: mektebetü tâlibi’l-ilm, ts.
  18. İbrahim Enis. el-Esvâtü’l-Lüğaviyye Mısır: Mektebetü Nahdati Mısır, ts.
  19. Kârî, Molla Ali el-. el-Minehu’l-fikriyye fi şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye. Mısır: Şirketü mektebeti ve matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1948.
  20. Korkmaz, Zeynep. Türkçenin Ses Bilgisi. Ankara: TDK Yayınları, 2017. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmiʿ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Bereddûnî - İbrahim Etfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
  21. Maden, Gülhan. “İmam Mâtürîdî’ye Göre Hurûf-ı Mukattaa ve Tevili”. Rize İlahiyat Dergisi 26 (Nisan2024), 101-118.
  22. Mekkî b. Ebi Tâlib. er-Riʿâye li Tecvîdi Kıraeh ve Tahkîki Lafzi’t-Tilâveh. thk. Ahmed Hasan Ferhad. Amman: Dâru Ammar, 1417.
  23. Namlı, Tuncer. “Dil ve Vahiy Tarihine Işık Tutan Çarpıcı Sure Başlıkları: Mukattaa Harfleri”. Eskiyeni. 30 (Mayıs 2015): 85-131.
  24. Nehhâs, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed en-. İʿrâbu’l-Kurʾân. thk. Abdulmunim Halil İbrâhîm. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
  25. Saylan, Nesrişah. “Hurûf-ı Mukattaa’nın Kıraatler Açısından İncelenmesi”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 29/1 (Ocak 2019), 323-334. Önder, Abdullah. “Hurûf-u Mukatta‘a”. İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 5 (Nisan 2019), 97-116.
  26. Pehlivan, Abdulhamid. “Hurûf-ı Mukattaanın Tecvidine Yönelik Uygulama Hataları ve Çözüm Önerileri”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25 (Haziran2025), 365-386.
  27. Râzî, Ebû Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer er-. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî, 1999. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşâf ʿan Hakâʾikı Gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kitâbi’l-Arabi. 3. Basım, 1407.
  28. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî ez-. el-Burhân fî ʿUlûmi’l-Ḳur’ân. thk. Muḥammed Ebu’l-Faḍl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİḥyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1376/1957.