KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Arkeoloji Dergisi / 2026 / Cilt: 1 Sayı: 34

Çakmaktepe’den Avcı-Toplayıcı Yerleşiklere Dair Yeni Veriler

New Evidence on Hunter-Gatherer Settlers from Çakmaktepe

Fatma Şahin(ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, ARKEOLOJİ BÖLÜMÜ)0000-0002-3560-1127
Yutaka Miyake(Tsukuba Üniversitesi)0000-0002-4635-6948
Sayfa
1–28
Yayın Tarihi
2025-04-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Konut yapıları dönemin günlük yaşamına dair önemli veriler sunarken, çapları 16 m.ye ulaşan özel yapıların varlığı ise avcı-toplayıcı toplulukların yerleşik yaşama geçişin ilk aşamalarında bile sadece besin bulma gayesinde olmadığı, sosyal bağlara ve sosyal yaşama da önem veren, toplulukları bir araya getiren ritüellerin olduğu göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:2021 yılında Şanlıurfa’da başlatılan “Neolitik Çağ Araştırmaları” diğer adıyla “Taş Tepeler Projesi” kapsamında kazısı yapılan Çakmaktepe, avcı-toplayıcı toplulukların yerleşikliğin başlangıç süreçlerine ve Neolitik Çağ’ın erken aşamalarına dair önemli kanıtlar sunmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Konut yapıları dönemin günlük yaşamına dair önemli veriler sunarken, çapları 16 m.ye ulaşan özel yapıların varlığı ise avcı-toplayıcı toplulukların yerleşik yaşama geçişin ilk aşamalarında bile sadece besin bulma gayesinde olmadığı, sosyal bağlara ve sosyal yaşama da önem veren, toplulukları bir araya getiren ritüellerin olduğu göstermektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Elde edilen bulgular ile Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ’ın başına (PPPA) (MÖ. 9600-8800?) tarihlendirilen Çakmaktepe Anadolu’da yerleşik yaşamın başlangıcı ile ilgili yeni bilgileri ortaya koymaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2021 Verileri
⚙️Değişkenler:Taş tepeler · Şanlıurfa · PPNA

Özet

2021 yılında Şanlıurfa’da başlatılan “Neolitik Çağ Araştırmaları” diğer adıyla “Taş Tepeler Projesi” kapsamında kazısı yapılan Çakmaktepe, avcı-toplayıcı toplulukların yerleşikliğin başlangıç süreçlerine ve Neolitik Çağ’ın erken aşamalarına dair önemli kanıtlar sunmaktadır. Çakmaktepe’de ana kayaya oyularak muntazam şekilde yapılmış dairesel formlu, çukur tabanlı konutlar ve özel yapılar açığa çıkartılmıştır. Konut yapıları dönemin günlük yaşamına dair önemli veriler sunarken, çapları 16 m.ye ulaşan özel yapıların varlığı ise avcı-toplayıcı toplulukların yerleşik yaşama geçişin ilk aşamalarında bile sadece besin bulma gayesinde olmadığı, sosyal bağlara ve sosyal yaşama da önem veren, toplulukları bir araya getiren ritüellerin olduğu göstermektedir. Çakmaktepe özel yapıları, bölgede yer alan Göbeklitepe, Karahantepe gibi yerleşmelerden de bilinen bu tür yapıların prototiplerini oluşturmaktadır. Elde edilen bulgular ile Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ’ın başına (PPPA) (MÖ. 9600-8800?) tarihlendirilen Çakmaktepe Anadolu’da yerleşik yaşamın başlangıcı ile ilgili yeni bilgileri ortaya koymaktadır.

Abstract

The "Şanlıurfa Neolithic Research Project," also known as the "Taş Tepeler Project", initiated in Şanlıurfa in 2021, provides significant evidence regarding the transition of hunter-gatherer communities to settled life and the early stages of the Neolithic Age, based on the excavation of Çakmaktepe. Round subterranean domestic buildings and special buildings, meticulously carved into the bedrock, have been uncovered at Çakmaktepe. The domestic buildings provide valuable data about the daily life of the period. The existence of special buildings with diameters reaching up to 16 meters suggests that even in the early stages of the transition to a settled lifestyle, hunter-gatherer communities were not solely focused on food acquisition. They also placed importance on social bonds and social life, as evidenced by rituals that brought the community together. The special buildings at Çakmaktepe serve as prototypes for similar buildings known from settlements in the region, such as Göbeklitepe, Karahantepe and Sayburç. The findings from Çakmaktepe, which date to the beginning of the Pre-Pottery Neolithic (PPNA) (9600-8800 BCE?), offer new insights into the beginning of settled life in Anatolia.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Şahin, F., Miyake, Y. (2025). Çakmaktepe’den Avcı-Toplayıcı Yerleşiklere Dair Yeni Veriler. Arkeoloji Dergisi, Cilt: 1 Sayı: 34, 1–28. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.1665758

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (47)

  1. AURENCHE ve KOZLOWSKI 2011: O. Aurenche ve S.K. Kozlowski, “The spatial distribution of arrowheads and microliths in the Near East (10,200–8,000 cal BC)” In. E. Healey, S. Campbell ve O. Maeda (Eds) The state of the stone, terminologies, continuities and contexts in Near Eastern lithics Proceedings of the sixth PPN Conference on chipped and ground stone artefacts in the Near East, Manchester, 3rd-5th March 2008. Studies in Early Near Eastern Production, Subsistence, and Environment 13, Berlin, 449-456.
  2. BENEDICT 1980: P. Benedict, “Güneydoğu Anadolu Yüzey Araştırması” In. H. Çambel ve R. J. Braidwood (Eds) İstanbul ve Chicago Üniversiteleri Karma Projesi Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları / The Joint Project of İstanbul and Chicago Universities’ Prehistoric Research in Southeast Anatolia I, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. 2589, İstanbul, 107-149.
  3. BETTS ve HELMS 1986: A. V. G. Betts ve S. Helms, “Rock art in eastern Jordan:kite carvings?”. Paléorient 12(1), 67-72.
  4. BURIAN VE FRIEDMAN 1979: F. Burian ve E. Friedman, “A Typology of Arrowheads and Sickle Blades and Its Chronological Implications”, Mitekufat Ha-Even 16, 1-16.
  5. CRASSARD vd. 2013: R. Crassard, M D. Petraglia, A. G. Parker, A. Parton, R. G. Roberts, A.A. Jacobs, A. Al-Omari, P. Breeze, N.A. Drake, H.S. Groucutt, R. Jennings, E. Régannon ve C. Shipton, “Beyond the Levant: First Evidence of a Pre-Pottery Neolithic Incursion into the Nefud Desert, Saudi Arabia”, Plos One, Volume 8, Issue 7, 1-20.
  6. CRASSARD vd. 2022: R. Crassard, W. Abu-Azizeh, O. Barge, J.É. Brochier, J. Chahoud ve E. Régannon, “The Use of Desert Kites as Hunting Mega-Traps: Functional Evidence and Potential Impacts on Socioeconomic and Ecological Spheres”, Journal of World Prehistory 35, 1-44.
  7. ÇAMBEL ve BRAIDWOOD 1980: H. Çambel ve R. J. Braidwood (Eds) İstanbul ve Chicago Üniversiteleri Karma Projesi Güneydoğu Anadolu Tarihöncesi Araştırmaları / The Joint Project of İstanbul and Chicago Universities’ Prehistoric Research in Southeast Anatolia I. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. 2589, İstanbul.
  8. ÇELİK 2011: B. Çelik, “Şanlıurfa Yeni Mahalle” In. M Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Eds) Neolithic in Turkey: New Excavations and New Research. The Euphrates Basin, İstanbul, 139-164.
  9. ÇELİK 2015: B. Çelik, “New Neolithic cult centres and domestic settlements in the light of Urfa Region Surveys”, Documenta Praehistorica XLII, 353- 364.
  10. ÇELİK 2019: B. Çelik, “Yeni Bulgular Işığında Harran ve Çevresinde Neolitik Çağ” In. M Önal, S. I. Mutlu, S. Mutlu (Eds) Harran ve Çevresi Arkeoloji, Şanlıurfa, 33-52. DİNÇ vd. 1988: U. Dinç, K. Selim, N. Güzel, R. Derici, Güneydoğu Anadolu Bölgesi Toprakları (GAP) I. Harran Ovası, Şanlıurfa, TÜBİTAK Tarım ve Ormancılık Araştırma Grubu Güdümlü Araştırma Projesi Kesin Raporu, Proje No: TOAG-534, Ankara.
  11. ERİM-ÖZDOĞAN 2011: A. Erim-Özdoğan, “Çayönü” In. M Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Eds) The Neolithic in Turkey, New Excavations and New Research Vol. 1: The Tigris Basin, Istanbul, 185-269.
  12. ESİN ve HARMANKAYA 1999: U. Esin ve S. Harmankaya, “Aşıklı” In. M Özdoğan ve N. Başgelen (Eds) Neolithic in Turkey: The Cradle of Civilization, New Discoveries, İstanbul, 115-132.
  13. GOPHER vd. 1991: A. Gopher, O. Bar-Yosef ve D. Nadel, “Early Neolithic arrowhead types in the Southern Levant: a typological suggestion”, Paléorient 17, 109-119.
  14. GOPHER 1994: A. Gopher, Arrowheads of the Neolithic Levant, a Seriation Analysis, Eisenbrauns.
  15. GÜZEL 2012: A. Güzel, “1927 Tarihli Urfa Salnamesinin Tarihi Coğrafya Özellikleri Bakımından Değerlendirilmesi”, Gaziantep Ü. Sosyal Bilimler Dergisi 11 (1), 231-262.
  16. GÜREL vd. 2000: N. Gürel, MŞ. Teoman, S. Potoğlu, Y. Ünsal, İ. Akbulut ve Y. Turan, Şanlıurfa İli Yakın Çevresinin Arazi Kullanım Potansiyel Haritası Projesi, MTA Jeoloji Etütleri Dairesi, Ankara.
  17. HAUPTMANN 2011: H. Hauptmann, “The Urfa Region” In. M Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Eds) Neolithic in Turkey: New Excavations and New Research. The Euphrates Basin, İstanbul, 85-138.
  18. HELMS ve BETTS 1987: S. Helms ve A. Betts, “The desert ‘kites’ of the Badiyatesh-Sham and nort Arabia”, Paléorient 13, 41-67.
  19. KARTAL 2019: M Kartal, Taş Çağlarında Yontmataş Uçlar, Ankara.
  20. KARUL 2011: N. Karul, “Gusir Höyük” In. M Özdogan, N. Basgelen ve P. Kuniholm (Eds) Neolithic in Turkey, Vol. 1: The Tigris Basin, İstanbul, 1-19.
  21. KARUL 2021: N. Karul, “Buried Buildings at Pre-Pottery Neolithic Karahantepe”, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 82, 18-31.
  22. KARUL 2022: N. Karul, “Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi: Taş Tepeler”, Arkeoloji ve Sanat 169, 8-15.
  23. KODAŞ 2018: E. Kodaş, “Yukarı Dicle’de Yeni Bir Çanak Çömleksiz Neolitik Yerleşim Yeri: Boncuklu Tarla Kazıları ve İlk Gözlemler”, Arkeoloji ve Sanat Dergisi 157, 7-20.
  24. KOZLOWSKI ve AURENCHE 2005: S.K. Kozlowski ve O. Aurenche, Territories, Boundaries and Cultures in the Neolithic Near East. BAR International Series 1362, Oxford.
  25. MITHEN vd. 2018: S. Mithen, B. Finlayson, D. Maričević, S. Smith, E. Jenkins, M Najjar, K. Wicks, S. Allcock, S. Elliott ve P. Flohr, WF16: The Excavation of an Early Neolithic Settlement in Wadi Faynan, Southern Jordan: Stratigraphy, Chronology, Architecture and Burials. Council for British Research in the Levant (CBRL).
  26. MIYAKE vd. 2012: Y. Miyake, O. Maeda, K. Tanno, H. Hongo ve C. Y. Gündem, “New Excavations at Hasankeyf Höyük: A 10th Millennium cal. BC Site on the Upper Tigris, Southeast Anatolia”, Neo–Lithics 1/12, 3–7.
  27. MORTENSEN 1970: P. Mortensen, “A Preliminary Study of the Chipped Stone Industry From Beidha. An Early Neolithic Village in southern Jordan”, Acta Archaeologica 41, 1-54.
  28. NADEL vd. 2013: D. Nadel, G. Bar-Oz, U. Avner ve D. Malkinson, “Rampart instead of walls:building techniques of large game traps (kites), in the Negev Highland”, Quaternary International 297, 147-154.
  29. ÖKSE 2024: T. Ökse, “Internal Division of the PPNB Settlement at Gre Fılla in the Upper Tigris Region” In. J. Sisa-López de Pablo, A. Gómez Bach ve M Molist (Eds) Household and Collective Buildings in Western Asian Neolithic Societies, Turnhout, 79-91.
  30. ÖZDOĞAN 2003: M Özdoğan, Güneydoğu Anadolu’nun Kültür Tarihindeki Yerine Farklı Bir Bakış. TÜBA, Ankara.
  31. ÖZDOĞAN ve KARUL 2020: Özdoğan, E. ve N. Karul, “Neolitik Teriminin Kavramsal Değişimi ve Güneydoğu Anadolu’da Neolitik Araştırmalarının Dünü-Bugünü”, Arkeoloji ve Sanat 163, 1-28.
  32. ÖZKAYA ve COŞKUN 2011: Özkaya, V. ve Coşkun A. ‘‘Körtik Tepe’’ In. M Özdogan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Eds) Neolithic in Turkey, The Tigris Basin, İstanbul, 89-127.
  33. ÖZKAYA ve COŞKUN 2013: V. Özkaya ve A. Çoşkun, “Körtik Tepe Kazıları” Ilısu Barajı ve HES Projesi Arkeolojik Kazıları 2004-2008 Çalışmaları, 1-38.
  34. ROSENBERG 1994. M Rosenberg, “Hallan Çemi Tepesi: Some Further Observations Concerning Stratigraphy on Material Culture”, Anatolica XX, 121-140.
  35. ROSENBERG 2007. M Rosenberg, “Demirköy” In. M Özdogan ve N. Basgelen (Eds) Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı: Türkiye’de Neolitik Dönem, Yeni Kazılar; Yeni Bulgular, İstanbul, 13-19.
  36. SÁNCHEZ PRIEGO ve BRENET 2007: J. A. Sánchez Priego, ve M Brenet, “Approche experimentale des modes de fabrication et de fonctionnement des herminettes de type Mureybet” In. L. Astruc, D. Binder ve F. Briois (Eds) Systemes techniques et communautes du Neolithique preceramique au Proche-Orient: Technical Systems and Near Eastern PPN Communities, Antibes, 33-45.
  37. SCHMIDT 2006: K. Schmidt, Sie bauten die ersten Tempel. Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger, München. SCHMIDT 2011: K. Schmidt, “Göbekli Tepe” In. M Özdoğan, N. Başgelen ve P. Kuniholm (Eds) The Neolithic in Turkey, New Excavations and New Research Vol. 2: The Euphrates Basin, İstanbul, 41-83.
  38. SHEA 2013: J.J. Shea, Stone Tools in the Paleolithic and Neolithic Near East, Cambridge.
  39. SÖZER 1984: A.N. Sözer, G. Doğu Anadolu’nun Doğal Çevre Şartlarına Bir Bakış. Ege Üniversitesi Coğ. Dergisi, Sayı: 2, İzmir.
  40. STORDEUR 2015: D. Stordeur, Le village de Jerf el Ahmar (Syrie, 9500-8700 av. J.-C.): L’architecture, miroir d’une société néolithique complexe. Paris.
  41. ŞAHİN 2024: F. Şahin, “Kitlesel Hayvan Avı: Şanlıurfa Bölgesi Hayvan Tuzak Alanları/Avlaklar” In. A. Aykurt, A. Akçay, M Türkteki, D. Sarı, F. Şahin, A. Beyazıt, M Massa ve U. Oğuzhanoğlu-Akay (Eds) Önasya Arkeoloji Toplantıları I: Savaş ve Şiddet, Ankara, 349-376.
  42. ŞAHİN vd. 2023a: F. Şahin, C. Uludağ, K. Özçelik ve Y. E. Sevindik, “Şanlıurfa Merkez ve Çevresi Tarihöncesi Dönem Arkeolojik Yüzey Araştırması (ŞAYA) 2021 Yılı İlk Sezon Sonuçları”, Araştırma Sonuçları Toplantısı 38 (1), 477-497.
  43. ŞAHİN ve ULUDAĞ 2023b: F. Şahin ve C. Uludağ, “Çakmaktepe Kazısı 2021 Yılı İlk Sezon Çalışmaları”, Kazı Sonuçları Toplantısı, 42 (2), 339-356.
  44. ŞAHİN vd. 2024a: F. Şahin, K. Özçelik ve C. Uludağ, “Şanlıurfa Merkez ve Çevresi Tarihöncesi Dönem Arkeolojik Yüzey Araştırması (ŞAYA) 2022 Yılı Çalışmaları”, Araştırma Sonuçları Toplantısı, 39 (2), 19-42.
  45. ŞAHİN vd. 2024b: F. Şahin, Y. Miyake, C. Uludağ ve N. Polat, “Çakmaktepe Kazısı 2022 Yılı Kazı Çalışmaları”, Kazı Sonuçları Toplantısı, 43 (1), 453-470.
  46. ŞAHİN ve MASSA 2025: F. Şahin ve M Massa, “Mas-hunting in South-west Asia at the dawn of sedentism:new evidence from Şanlıurfa, south-east Türkiye”, Antiquity 99 (403), 1-8. VAN LOON 1968: M Van Loon, “The Oriental Institute Excavations at Mureybiṭ, Syria: Preliminary Report on the 1965 Campaign: Part I: Architecture and General Finds”. Journal of Near Eastern Studies 27 (4), 265-282. YARTAH 2004: T. Yartah, “Tell ’Abr 3, un village du Néolithique Précéramique (PPNA) sur le Moyen Euphrate; Première approche”, Paléorient 30 (2), 141-158.
  47. ZEDER vd. 2013: MA. Zeder, G. Bar-Oz, S. Rufolo ve F. Hole, “New perspectives on the use of kites in mass-kills of Levantine gazelle: A view from northeastern Syria”, Quaternary International 297,110-125.