KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Osmanlı Bilimi Araştırmaları / 2025 / Cilt: 26 Sayı: 2

Osmanlı İdadilerindeki Ders Dağılımlarına Göre Muhasebenin Bir Matematiksel Alt Disiplin Olduğu Varsayımının Araştırılması (1890-1915)

A Research of The Assumption That Accounting Is a Mathematical Sub-Discipline According to the Lesson Distributions in Ottoman Idadis (1890-1915)

Ömer Yazan(Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İşletme Bölümü)0000-0001-8680-3442
Sayfa
393–421
Yayın Tarihi
2025-07-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Araştırmanın bulguları idadilerde muhasebe dersini anlatan öğretmenlerin diğer derslere oranla matematik derslerini daha fazla yürüttüklerini göstermiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Muhasebe, defter tutma sanatı olarak başlayıp bağımsız bir bilimsel nitelik kazandığı dönemlere kadar uzun süre matematikle yakın ilişkide görülmüştür.
📊
Temel Bulgular & Veri:Yirminci yüzyıl başlarına kadar görülebilen bu ilişkinin takibi muhasebenin bilimsel birikimi ve niteliğini değerlendirmek için önemlidir.
💡
Sonuç & Katkı:Araştırmanın bulguları idadilerde muhasebe dersini anlatan öğretmenlerin diğer derslere oranla matematik derslerini daha fazla yürüttüklerini göstermiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İdadi · ders dağılımı · usûl-i defterî

Özet

Muhasebe, defter tutma sanatı olarak başlayıp bağımsız bir bilimsel nitelik kazandığı dönemlere kadar uzun süre matematikle yakın ilişkide görülmüştür. Hatta bu ilişki muhasebenin daha çok bir matematiksel alt disiplin olduğu varsayımı üzerinden kurgulanmıştır. Yirminci yüzyıl başlarına kadar görülebilen bu ilişkinin takibi muhasebenin bilimsel birikimi ve niteliğini değerlendirmek için önemlidir. Bu doğrultuda çalışmada Osmanlı okullarında muhasebe eğitimi kronolojik olarak ele alınmış, ilgili okullar arasında ortaöğretim seviyesinde en yaygın olan ve bünyesinde muhasebe eğitimi verildiği bilinen idadiler ayrıca incelenmiştir. Muhasebenin bir matematiksel alt disiplin olarak kabul edildiğine dair tarihi örnekler sunulmuş, muhasebe ve matematik eğitiminin ne ölçüde aynı öğretmenler tarafından verildiğinin tespit edilmesi için idadilerde 1890-1915 dönemini kapsayan bir araştırma yapılmıştır. Bu kapsamda idadilerde muhasebe dersi veren öğretmenlerin bu ders dışında anlattıkları diğer dersler arşiv belgeleri üzerinden belirlenerek, ders türü ve ders gruplarına göre sayısal dağılımları yapılmıştır. Araştırmanın bulguları idadilerde muhasebe dersini anlatan öğretmenlerin diğer derslere oranla matematik derslerini daha fazla yürüttüklerini göstermiştir. Bu yönüyle çalışma muhasebenin matematikle olan tarihsel ilişkisini ortak eğitimciler üzerinden destekleyerek literatüre katkı sağlamayı hedeflemiştir. Takip eden çalışmalarda, muhasebe ve matematik eğitimlerinin bir arada verilmesine yönelik alternatif tarihi eserlerin tahlili, ilgili dönemlerde muhasebe eğitiminin ekseriyetle matematik eğitimcileri tarafından verildiğine dair alternatif eğitim kurumlarında araştırmalar ve ortak branşlaşmaya dair örnekler ele alınabilir.

Abstract

Accounting has been seen in a close relationship with mathematics for a long time until it started as the art of bookkeeping and became an independent scientific discipline. In fact, this relationship was built on the assumption that accounting was more of a sub-discipline of mathematics. The follow-up of this relationship, which can be seen until the early twentieth century, is important for evaluating the scientific background and quality of accounting. Accordingly, this study examines accounting education in Ottoman schools chronologically, and also analyzes the most common secondary schools, the idadis, which are known to have offered accounting education. Historical examples of the acceptance of accounting as a sub-discipline of mathematics have been presented, and research covering the period 1890-1915 has been conducted in idadis to determine the extent to which accounting and mathematics education has been provided by the same teachers. In this context, the other lessons taught by the teachers who taught accounting in idadis have been identified through archival documents, and their numerical distribution has been made according to lesson types and groups. The findings of the study showed that teachers who taught accounting in idadis taught mathematics more than other lessons. In this respect, the study aims to contribute to the literature by supporting the historical relationship between accounting and mathematics through common educators. In the following studies, the analysis of alternative historical works on the combination of accounting and mathematics education, research in alternative educational institutions on the fact that accounting education was mostly given by mathematics educators in the relevant periods, and examples of joint majors can be discussed.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yazan, Ö. (2025). Osmanlı İdadilerindeki Ders Dağılımlarına Göre Muhasebenin Bir Matematiksel Alt Disiplin Olduğu Varsayımının Araştırılması (1890-1915). Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Cilt: 26 Sayı: 2, 393–421. https://doi.org/10.26650/oba.1595821

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (61)

  1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi: google scholar
  2. Maarif Nezareti Tedrlsat-ı İbtldalye Kalemi (MF. İBT) 52/73, 17 Şubat 1313 (1 Mart 1898); 58/45, 20 Kanun-u Evvel1314 (i Ocak 1899); 172/43, 1 Kanun-u Sani 1323 (14 Ocak 1908); 302/13, 12 Nisan 1329 (25 Nisan 1913), google scholar
  3. Bâbıâli Evrak Odası (BEO) 449/33627, 2 Nisan 1312 (14 Nisan 1896), google scholar
  4. Ahmed Ziya. Fenn-i Defterî. İstanbul: -eserde yayın yeri belirtilmemiştir- 1310. google scholar
  5. Ahmed Ziya. Fenn-i Usûl-i Defterî-i Askerî'den Müsvedde Defteri. İstanbul: Artin Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 1312. google scholar
  6. Alkan, Mehmet Ö. Tanzimat'tan Cumhuriyete Modernleşme Sürecinde Eğitim istatistikleri 1839 - 1924, Tarih İstatistikleri Dizisi, Cilt 6. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, 2000. google scholar
  7. Akyüz, Yahya. TürK Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2020. Ankara: Pegem Akademi, 2020. google scholar
  8. Ali Suavi. Fenn-i Tanzim-i Defter. Paris: Ulum Gazetesi, 8. sayı, 1286. google scholar
  9. Auvert, Juste Urbanie. Arithmetique et Systeme Metrique 2400 Exercices et Problemes. Dix-Huitieme Edition. Paris: Gedalge Jeune, Libraire-Editeur, 1896. google scholar
  10. Cihan, Ahmet. Osmanlı’da Eğitim. İstanbul: 3F Yayınevi, 2007. google scholar
  11. Elker, Salâhaddin. Divan RaKamları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1953. google scholar
  12. Ergin, Osman. TürK Maarif Tarihi Cild: 1-2. İstanbul: Eser Matbaası, 1977. google scholar
  13. Ergin, Osman. TürK Maarif Tarihi Cild: 3-4. İstanbul: Eser Matbaası, 1977. google scholar
  14. Ergün, Mustafa ve Duman, Tayyip. “19. Yüzyılda Osmanlı Askerî Okullarının Ders Programları ve Ders Kitapları”. Yeni TürKiye. 1/7 (1996): 494-511. google scholar
  15. Faik Şevket. Yeni Usûl-i Defterî ve Muamelat-ı Tüccariye Dersleri. İstanbul: Tanin Matbaası, 1326. google scholar
  16. Fardis. Usûl-i Defterî,, İstanbul: Mekteb-i Sanayi Matbaası, 1286. google scholar
  17. Gündüz, Mustafa. Osmanlı Mirası Cumhuriyet’in inşası, Modernleşme, Eğitim, Kültür ve Aydınlar. Ankara: Lotus Yayınevi, 2010. google scholar
  18. Güran, Tevfik. Osmanlı Devleti’nin ilk istatistik Yıllığı 1897, Tarihi istatistikler Dizisi, Cilt 5. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Matbaası, 1997. google scholar
  19. Halliday, John. The New London Method of Arithmetick. London: Joseph Davidson, 1749. google scholar
  20. Hamid. Mufassal Usûl-i Defterî, Kısm-ı Sanî, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1317. google scholar
  21. Hamid. Usûl-i Defterî, İstanbul: Karabet Matbaası, 1321. google scholar
  22. Hamid. Muhtasar Usûl-i Muhasebe - Fenn-i Defterî, Kısm-ı Sanî. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1327. google scholar
  23. Hamid. Usûl-i Defterî, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1329. google scholar
  24. Hasan Ferid. MüKemmel ilm-i Hesab, Üçüncü Cild, Kısm-ı Ticari. İstanbul: Kitapçı Arakel Matbaası, 1330. google scholar
  25. Hasan Tahsin. Yeni Usûl-i Defterî. İstanbul: Kasbar Matbaası, 1307. google scholar
  26. Hasan Tahsin. Usûl-i Defterî. İstanbul: Kitapçı Kasbar, 1311. google scholar
  27. Kanunname-i Ticaret. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1281. google scholar
  28. Koç Yalkın, Yüksel. BanKacılar için Genel Muhasebe Bilgisi. Ankara: Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 1988. google scholar
  29. Kodaman, Bayram. Abdülhamit Devri Eğitim Sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991. google scholar
  30. Malcolm, Alexander. A New Treatise of Artihmetic and BooK-Keeping. Edinburgh: John Mosman and William Brown, 1718. google scholar
  31. Marmet, E. Cadres. Principles de Tenue de Livres, Tres-Simplifiee, A Partie Simple et a Partie Double. Paris: Librairie de L. Hachette, 1854. google scholar
  32. Mehmed Mecdüddin. Mebadi-i Usûl-i Defterî. İstanbul: Mihran Matbaası, 1300. google scholar
  33. Mehmet Nüzhet. Muğni'l Küttab. İstanbul: Mekteb-i Harbiye-i Şahane Matbaası, 1286. google scholar
  34. Mehmed Nüzhet. ilm-i Hesab maa Usûl-i Defterî. (Çatalcalı Hasan baskısı). İstanbul: Matbaa-i Amire, 1311. google scholar
  35. Muhyiddin. ilaveli Usûl-i Defterî-i Cedid. 2. Baskı. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1302. google scholar
  36. Otar, İsmail. “Risale-i Felekiye’nin Yeni Bir Nüshası Hakkında”. Türk Kültürü incelemeleri Dergisi, 7 (2002): s.316. google scholar
  37. Özön, Mustafa Nihat. BüyüK Osmanlıca- TürKçe SözlüK. Genişletilmiş 3. Basım, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1959. google scholar
  38. Pacioli, Luca. Summa de Arithmetica Geometria, Proportioni et Proportionalita, Venezia: Paganino de Paganini, 1523. google scholar
  39. Pehlivan Ağırakça, Gülsüm. Mekteplerde Ahlak Eğitim ve Öğretimi (1839-1923). İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2013. google scholar
  40. Sakaoğlu, Necdet. Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2003. google scholar
  41. Savary, Jacques. Le Parfait Negociant ou Instruction Generale. Paris: Jean Guignard, 1675. google scholar
  42. Serkiz Nihad. Hocasız ve Pratik Usûl-i Defterî. İstanbul: Türk Matbaası, 1926. google scholar
  43. Serkiz Nihad. Nazarî ve Amelî Muhasebe. İstanbul: Amedi Matbaası, 1926. google scholar
  44. Somel, Selçuk Akşin. Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908). İstanbul: İletişim Yayınları, 2015. google scholar
  45. Şanal, Mustafa ve Alaca. Erol, Türk Eğitim Tarihi Orta Asya’dan Günümüze. 3. Baskı. Ankara: Pegem Akademi, 2023. google scholar
  46. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Türkiye Kadastrosunun Tarihi- Kadastro Tarihinin Kaynakları, Ankara: Azim Matbaacılık, 2021. google scholar
  47. Tekeli, İlhan ve İlkin, Selim. Osmanlı İmparatorluğu'nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü. 2. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1999. google scholar
  48. TinweL, WiLLiam. A Treatise of Practical Arithmetic and Bookkeping by Single Entry. Fifth Edition. New CastLe: M. Angus and Son, 1805. google scholar
  49. TinweL, WiLLiam. Treatise on Practical Arithmetic with Bookkeeping by Single Entry. New CastLe: M. & M.V. Lambert, 1852. google scholar
  50. Tursun, Mehmet ve Aksu, İbrahim. “Kirkor Kömürcüyan’ın Yeni Muhasebe Usûlü Başlıklı Kitabının Tahlili”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 27, (2024): 23-36. google scholar
  51. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). Cemil Öztürk. İstanbuL: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993. google scholar
  52. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). Cemil Öztürk. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000. google scholar
  53. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). Nejat Göyünç. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994. google scholar
  54. Uyanık, Ercan. “Modernleşme Döneminde Türk Aydınının Eğitime Bakışı”. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi. 2006 google scholar
  55. Yakut, Esra. Osmanlı Devleti’nin Son Yıllarında Meşihat, Adliye, Maarif ve Hilafet 1918-1922. İstanbuL: Kitap Yayınevi, 2020. google scholar
  56. Yazan, Ömer. “İdadilerde Muhasebe Eğitimi: Hasan Tahsin’in Yeni UsûL-i Defterî (1895) Örneği”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15, (2018): 67-97. google scholar
  57. Yazan, Ömer. “Çift YanLı Kayıt Yöntemini Esas ALan ÖncüL Bir Eser: Muğni’L Küttab (1869)’ın Muhasebe AnLayışı ve Saadetname (1306) Vurgusu”. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 16, (2019): 41-61. google scholar
  58. Yazan, Ömer. “Osmanlı Mekteplerinde Çift Yanlı Kayıt Yöntemine Dayalı Muhasebe Eğitimi”. Ed: Mahmut Zengin v.d. Osmanlı Mektepleri (Bir Modernleşme Çabası Olarak Osmanlı Eğitiminde Yeni Arayışlar). İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, (2021): 365-386. google scholar
  59. Yetişgin, Memet ve DumanoğLu, Sevim CeyLan. “OsmanLı DarüLmuaLLimin Mektebi: Maraş DarüLmuaLLimini”. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 16 (4), (2017): 1083-1100. google scholar
  60. Ziya. Fenn-i Usûl-i Defterî. İstanbul: Mihran Matbaası, 1298. google scholar
  61. Fardis. Usûl-i Defterî,, İstanbul: Mekteb-i Sanayi Matbaası, 1286. google scholar