Dergiler / Folklor/Edebiyat / 2026 / Cilt: 25 Sayı: 99

Divan Şiirinde Toprak ve Toprakla İlgili Unsurların Kullanımı

H.dilek Batislam(Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü)
Sayfa
457–470
Yayın Tarihi
2019-08-01
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Makalemizde önce divan şiirinde toprakla ilgili unsurların kullanımına genel olarak değinip toprağın divan şiirindeki yerini, farklı yüzyıllara ait divan şairlerinin divanlarından seçtiğimiz örnek beyitlerle ortaya koymaya çalışacağız.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:‘Anâsır-ı erba’anın bir parçası olan toprak ve toprakla ilgili unsurlar divan şiirinde kullanılırken, bu şiirin yapısı gereği, çoğu zaman gerçek anlamlardan ziyade mecazi anlamların ön planda olduğu görülür.
📊
Temel Bulgular & Veri:Toprakla eş ya da yakın anlamlı olarak kabul edilen kelimeler arasında divan şiirinde en çok yer verilenlerin “hâk, gerd ve gubâr” olduğu söylenebilir.
💡
Sonuç & Katkı:Makalemizde önce divan şiirinde toprakla ilgili unsurların kullanımına genel olarak değinip toprağın divan şiirindeki yerini, farklı yüzyıllara ait divan şairlerinin divanlarından seçtiğimiz örnek beyitlerle ortaya koymaya çalışacağız.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:toprak · hâk · gubâr

Özet

‘Anâsır-ı erba’anın bir parçası olan toprak ve toprakla ilgili unsurlar divan şiirinde kullanılırken, bu şiirin yapısı gereği, çoğu zaman gerçek anlamlardan ziyade mecazi anlamların ön planda olduğu görülür. Toprakla eş ya da yakın anlamlı olarak kabul edilen kelimeler arasında divan şiirinde en çok yer verilenlerin “hâk, gerd ve gubâr” olduğu söylenebilir. Özellikle sıkça karşılaşılan “hâk-i pây” tamlamasıyla genellikle sevgilinin ayağının toprağı ifade edilir. Çok kıymetli olan bu topraktan âşık gözüne sürme yapar. Toprakla divan şiirinin geleneksel tipleri “âşık-sevgili-rakip” arasında da çeşitli yönlerden ilgi kurulmuştur. Acımasız sevgili karşısında âşık, toprak olup ölmek üzeredir. Sevgilinin yüceliği, büyüklüğü anlatılırken topraktan yararlanılmıştır. Âşık kendisi yerine rakibin ölüp toprak olmasını ister. Divan şairleri şiirlerinde, geleneksel tiplerle ilgili örneklerin dışında toprağın ‘anâsır-ı erba‘a arasındaki, din ve tasavvuftaki yerini ortaya koyan örneklere, toprakla ilgili atasözleri ve deyimlere, inanışlara ve topraktan yapılan nesnelere de çeşitli vesilelerle yer vermişlerdir. Makalemizde önce divan şiirinde toprakla ilgili unsurların kullanımına genel olarak değinip toprağın divan şiirindeki yerini, farklı yüzyıllara ait divan şairlerinin divanlarından seçtiğimiz örnek beyitlerle ortaya koymaya çalışacağız.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Batislam, H. (2019). Divan Şiirinde Toprak ve Toprakla İlgili Unsurların Kullanımı. Folklor/Edebiyat, Cilt: 25 Sayı: 99, 457–470. https://doi.org/10.22559/folklor.1013

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (25)

  1. Ahmedî Divanı (haz. Y. Akdoğan). Kültür Bakanlığı e-kitap Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/ TR,78357/ahmedi-divani.html adresinden 29 Eylül 2017 tarihinde alınmıştır.
  2. Ahmet Paşa Divanı (1992). (haz. A. N. Tarlan). Ankara: Akçağ.
  3. Aşcı, G. (2017). Divan Şiirinde Toprak. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Adana.
  4. Âşık Paşa (2000). Garib-nâme. (haz. K. Yavuz). I/ 1. AKDTYK. İstanbul: TDK.
  5. Bâkî Divanı (Tenkitli Basım) (1994). (haz. S. Küçük). AKDTYK. Ankara: TDK.
  6. Çavuşoğlu, M. (2001). Necati Bey divanı’nın tahlili. İstanbul: Kitabevi.
  7. Emrî Divanı (2002). (haz. M. A. Y. Saraç). İstanbul: Eren.
  8. Fuzûlî Divanı (1990). (Hazırlayanlar: K. Akyüz, S. Beken, S. Yüksel, M. Cunbur). Ankara: Akçağ.
  9. Gürer, A. (1997). Divan edebiyatında sürme ve Nâilî’nin bir gazeli. Türkoloji Dergisi, 12 (1), ss. 119- 126.
  10. Hayâlî Divanı (1992). (haz. A. N. Tarlan). Ankara: Akçağ.
  11. Kurnaz, C. (1987). Hayali Bey divanı tahlili. Ankara: KTB.
  12. Mesihî Divanı (1995). (haz. M. Mengi). Ankara: AKDTYK. Necâtî Divanı (1992). (haz. A. N. Tarlan). Ankara: Akçağ.
  13. Onay, A.T. (1992). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. (haz. C. Kurnaz). Ankara: TDV.
  14. Pala, İ. (1989). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. C 1-2, Ankara: Akçağ.
  15. Sefercioğlu, N. (1990). Nev’i divanı tahlili. Ankara: KB.
  16. Şeyhî Divanı (1990). (haz. M. İsen - C. Kurnaz). Ankara: Akçağ.
  17. Şeyhülislam Yahya Divanı (2001). (haz. H. Kavruk). Ankara: MEB.
  18. Tarlan, A. N. (2004). Şeyhî Divanı’nı tetkik. 4. baskı. Ankara: Akçağ.
  19. Tolasa, H. (2001). Ahmet Paşa’nın şiir dünyası. Ankara: Sevinç.
  20. Türkçe Sözlük (2009). 10. baskıdan yapılan tıpkıbasım. Ankara: TDK.
  21. Usûlî Divanı (1990). (haz. M. İsen), Ankara: Akçağ.
  22. Muhibbî Divanı (1987). (haz. C. Ak), Ankara: KTB.
  23. Cem Sultan’ın Türkçe divanı (1989). (haz. İ. H. Ersoylu), Ankara: AKDTYK, TDK.
  24. Mihrî Hâtun Divânı (2007). (haz. M. Arslan), Ankara: Amasya Valiliği.
  25. Yunus Emre (1991). Risâletü’n-nushiyye (haz. M. Tatçı), Ankara: KTB.