Dergiler / Folklor/Edebiyat / 2026 / Cilt: 30 Sayı: 120

Uşak Halısı ve Kilimi Örnekleminde İpliğin Desene Dönüşümünün Hikâyesi

Story of the Transformation of Yarn into Pattern in the Case of Uşak Carpet and Rug

Serpil Yayman(UŞAK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-8966-9119
Sayfa
961–990
Yayın Tarihi
2024-11-01
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece çalışma aracılığıyla, Uşak halı ve kilimlerinin yeniden tasarlanması süreçlerinde dikkat edilecek hususlara ve özellikle geleneksel estetik ve kültürel değerlerin ön plana çıkartılmalarına yönelik görüş ve önerilerimi paylaştım.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Toplumların tarihleri boyunca biçimlendirdikleri inanış, yaşam biçimi, değer ve sanat algılarının ve olgularının birer göstergesi olarak beliren başlıca maddi ve görsel kültürel ürünler arasında halı ve kilimler de önemli yer tutmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Uşak halı ve kilimleri, diğer pek çok maddi kültür ürünü gibi toplumun gelenekleriyle, görenekleriyle ve yaşam biçimleriyle şekillenen, sosyokültürel etkileşimler sonucunda ortaya çıkan maddi ve görsel kültür unsurlarıdır.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece çalışma aracılığıyla, Uşak halı ve kilimlerinin yeniden tasarlanması süreçlerinde dikkat edilecek hususlara ve özellikle geleneksel estetik ve kültürel değerlerin ön plana çıkartılmalarına yönelik görüş ve önerilerimi paylaştım.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:gelenek · Uşak halısı ve kilimi · iplik

Özet

Toplumların tarihleri boyunca biçimlendirdikleri inanış, yaşam biçimi, değer ve sanat algılarının ve olgularının birer göstergesi olarak beliren başlıca maddi ve görsel kültürel ürünler arasında halı ve kilimler de önemli yer tutmaktadır. Geniş ve zengin Türk maddi kültürel üretim olguları içinde özellikle halı ve kilim alanında ilk akla gelen yörelerden biri de Uşak’tır. Genelde maddi ve görsel kültür ürünleri ile özelde halı ve kilimlerin üretim, tüketim ve paylaşım süreçlerindeki tutumlar, yöntemler, bunların üzerindeki motifler ve kullanılan renkler her topluma, kültüre ve yöreye göre değişim gösterebilmektedir. Çalışmaya konu edilen Uşak halısını diğer örneklerinden ayıran en önemli özelliğinin ise Uşak’ta yetişen Karagöz koyununun yününden elde edilen ve halının daha dayanıklı olmasını sağlayan yün iplik ve bu iplikle atılan “Türk düğümü” olarak adlandırılan düğüm şekli olduğunu belirtmek mümkündür. Dokuma tekniğindeki kalite ve desenlerindeki özgünlük, Uşak halı ve kilimini diğer yörelerdeki örneklerinden ayıran diğer belirgin özellikleridir. Uşak halı ve kilimleri, diğer pek çok maddi kültür ürünü gibi toplumun gelenekleriyle, görenekleriyle ve yaşam biçimleriyle şekillenen, sosyokültürel etkileşimler sonucunda ortaya çıkan maddi ve görsel kültür unsurlarıdır. Bu bakımdan Uşak halı ve kilimleri, tarihsel süreçteki kültürel bir oluşumla birlikte, türlü değişim ve dönüşümlerin tanıklığını günümüze kadar getirmesi bakımından da dikkat çekici kültürel olgulardır. Makalede, Uşak halı ve kilimlerinin üretim aşamasında ipliğin nasıl desene dönüştüğü ve bu dönüşüm sırasında kullanılan teknikleri inceledim. Kullanılan malzemeleri ve yöresel motifleri, geleneksel özelliklerini ön planda tutarak anlattım. Ayrıca, Uşak halı ve kiliminin gelecek nesillere aktarılmasında kültürel değerlere yönelik ilginin arttırılabilmesi için çağdaş tasarım örneklerinde güzel sanatlar eğitimi çerçevesinde önerilerde bulundum. Böylece çalışma aracılığıyla, Uşak halı ve kilimlerinin yeniden tasarlanması süreçlerinde dikkat edilecek hususlara ve özellikle geleneksel estetik ve kültürel değerlerin ön plana çıkartılmalarına yönelik görüş ve önerilerimi paylaştım.

Abstract

Carpets and rugs have an important place among the main material and visual cultural products that indicate the beliefs, lifestyles, values, and art perceptions and phenomena shaped by the societies throughout their history. Uşak is one of the first regions that comes to mind in the field of carpets and rugs among the wide and rich Turkish material cultural production phenomena. Society-based, cultural, and regional differences may be observed in the attitudes, methods, motifs, and colors used in the production, consumption, and sharing processes of material and visual cultural products in general and carpets and rugs. It can be stated that the most important feature that distinguishes the Uşak carpet – which is the main subject of the study - from other examples is the wool yarn obtained from the wool of Karagöz sheep raised in Uşak, which makes the carpet more durable, and the knot shape called “Turkish knot” tied with this yarn. The quality of the weaving technique and the originality of the patterns are other distinctive features of Uşak carpets and rugs that distinguish them from their counterparts produced in other regions. Uşak carpets and rugs, like many other material culture products, are the elements of material and visual culture that are shaped by the traditions, customs, and lifestyles of the society and emerged as a result of sociocultural interactions. In this respect, Uşak carpets and rugs are remarkable cultural phenomena in terms of bringing the traces of various historical changes and transformations to the present day through a cultural formation in the historical process. In the article, I have examined how the yarn turns into patterns during the production phase of Uşak carpets and rugs and the techniques used during this transformation. I have explained the selected materials and the local motifs by focusing on their traditional features. I have also made suggestions for fine arts education in contemporary design examples to increase the interest in cultural values while transferring Uşak carpets and rugs to future generations. Thus, through this study, I have shared my opinions and suggestions on the issues to be considered in the redesign processes of Uşak carpets and rugs especially on bringing traditional aesthetic and cultural values to the forefront.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yayman, S. (2024). Uşak Halısı ve Kilimi Örnekleminde İpliğin Desene Dönüşümünün Hikâyesi. Folklor/Edebiyat, Cilt: 30 Sayı: 120, 961–990. https://doi.org/10.22559/folklor.2717

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (54)

  1. Arapoğlu, F. (2015). Bellek ve iz III. Uşak Belediyesi.
  2. Aslanapa, O. (1987). Türk halı sanatı’nın bin yılı. Eren.
  3. Aslanapa, O. (1993). Türk sanatı el kitabı. İnkılap.
  4. Bak, C. D. (2020). Yün ipliklerinin kayısı çekirdeği kabuğu (armeniaca vulgaris lam) ile boyanmasından elde edilen renkler ve haslık değerleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
  5. Bakır. G. (2020). Pamuk ve yün ipliklerinin zerdali dikeni bitkisi ile boyanmasından elde edilen renkler ve haslık değerleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
  6. Boralevi, A. ve diğerleri (2007). Tanrıya adanmış halılar transilvanya kiliselerinde anadolu halıları 1500-1750, Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi Yayını.
  7. Bozdağ, L. (n.d.). Oryantalizmin yapısökümü. Retrieved October 5, 2024, from http://nurcanperdahci. com.tr/oryantalizmin-yapisokumu
  8. Bronner, S. J. (2018). The birth of material culture. Material Culture, 50(1), 2–11. http://www.jstor.org/ stable/44843614
  9. Can, Y. ve Gün, R. (2015). Türk İslam sanatları ve estetiği. Kayıhan.
  10. Çelik, H. (2014). Eskiçağ ’da Anadolu’da dokuma (M.Ö. 1974-1719) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Pamukkale Üniversitesi.
  11. Doğan, C. (2011). Yün ve akrilik iplik boyahane atıksularından fenton ve elektrokoagülasyon yöntemleri ile renk ve koi giderimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Yıldız Teknik Üniversitesi.
  12. Erciyas, S. (n.d.). Uşak’ta halıcı kadınların unutulmuş isyanı kitaplaştı. Retrieved October 5, 2024, from https://www.egetelgraf.com/usakta-halici-kadinlarin-unutulmus-isyani-kitaplasti
  13. Glassie, H. (1993). Turkish traditional art today. Indiana University Press.
  14. Glassie, H. (1999). Material Culture. Indiana University Press.
  15. Grassby, R. (2005). Material culture and cultural history. The Journal of Interdisciplinary History, 35(4), 591-603. http://www.jstor.org/stable/3656360
  16. Güllü, S. ve Çatır, O. (2017). Uşak halı dokuma sanatının gelişimi, özellikleri ve turizme etkilerine yönelik nitel bir araştırma. Social Sciences Studies Journal, 10, 1285-1302.
  17. Kılıç, Karatay, S. (2019). Kırkyama geleneği ve kullanım alanları. Journal of Arts, 2(3), 141-150.
  18. Koçak, S. Ç. (2020). Tekstil baskı ve boyamacılığına bağlı el sanatlarının baskı tarihindeki yeri. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi,7(5), 464-482.
  19. Lehmann, A.-S. (2012). How materials make meaning. Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek (NKJ) / Netherlands Yearbook for History of Art, 62, 6–27. http://www.jstor.org/stable/43883869
  20. Ölçer, N. (1988). Türk ve İslam eserleri müzesi kilimler. Eren.
  21. Özkan, Ş. (2011). Sanatsal dokumalarda geleneksel dokuma tekniklerinin kullanımı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  22. Perdahçı, N. (2024). Tarih boyunca Uşak halısı. Güler.
  23. Polat, Y. (2017). Başbakanlık Osmanlı arşivinde bulunan belgelere göre Uşak halısı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi) Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  24. Prown, J. D. (1982). Mind in matter: an introduction to material culture. Theory and method. Winterthur Portfolio, 17 (1), 1-19. http://www.jstor.org/stable/1180761
  25. Scarpaci, J. L. (2016). Material culture and the meaning of objects. Material Culture, 48(1), 1–9. http:// www.jstor.org/stable/44507769
  26. Schlereth, T. J. (1983). Material culture studies and social history research. Journal of Social History, 16(4), 111-143. http://www.jstor.org/stable/3786995
  27. Schlereth, T. J. (1985). Material Culture Research and Historical Explanation. The Public Historian, 7(4), 21-36. https://doi.org/10.2307/3377548
  28. Tarancı, B. (2023). Karışık teknik kullanılan sanatsal tekstillerde iplik sanatı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
  29. Uşak Belediyesi, (2012). Uşak halısı geçmişten günümüze. Hürriyet Matbaası.
  30. Uzun, M. (2024). Güncel sanat pratikleri bağlamında Fırat Neziroğlu’nun dokuma resimleri ve dokuma performansları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  31. Yonan, M. (2011). Toward a fusion of art history and material culture studies. West 86th: A Journal of Decorative Arts, Design History, and Material Culture, 18(2), 232–248. https://doi. org/10.1086/662520 Yüce, İ. (2010). Poliester/yün iplik karışımlarının boyanması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Marmara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
  32. Görsel Kaynaklar: Görsel 1, 2: Halı ve Kilim Teknikleri. (n.d.). Retrieved August 3, 2024, from https://www.siskoosman. com/techniques_tr.html
  33. Görsel 3: Sanat Tarihindeki ilk Türk Halısı: Pazırık Halısı. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://www.topragizbiz.com/konular/sanat-tarihindeki-ilk-turk-halisi-pazirik-halisi.10259/
  34. Görsel 4, 5: Günay Halı. (n.d.). Retrieved July 28, 2024, from https://gunayhali.com/magaza/kilimseccade-13/
  35. Görsel 6, 7: Klasik Devir Türk Halı Sanatı- Uşak ve Bergama Halıları. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://www.sanatinyolculugu.com/klasik-devir-turk-hali-sanati-usak-ve-bergamahalilari/
  36. Görsel 8: Klasik Devir Türk Halı Sanatı- Uşak ve Bergama Halıları. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://www.sanatinyolculugu.com/klasik-devir-turk-hali-sanati-usak-ve-bergama-halilari/
  37. Görsel 9: 16.- 17. Yüzyıl Uşak Çintemanili Halılar. (2021, July 11). Style Of Mimesis. Retrieved October 5, 2024, from https://www.styleofmimesis.com/2021/07/16-17-yuzyil-usak-cintemanilihalilar.html
  38. Görsel 10: X.com. (n.d.). X (Formerly Twitter). Retrieved October 5, 2024, from https://x.com/ zeynepxmelek/status/826351971925901312
  39. Görsel 11: Eldokuma Haılı - Günay Halı - Uşak. (2024, September 14). Günay Halı - Uşak. Retrieved October 5, 2024, from https://gunayhali.com/magaza/eldokuma-hali-5/
  40. Görsel 12: Uşak Halıları | Kültür Portalı. (n.d.). Kültür Portalı. Retrieved October 5, 2024, from https:// www.kulturportali.gov.tr/turkiye/usak/nealinir/usak-halilari
  41. Görsel 13: Osmanlı Ahşap Çelik Döğme Çivili Tarak Halı Dokumada Kullanılan Yün İp Yapımında Kullanılan Çivili Yün Tarağı | Garaj antik. (n.d.). Garaj Antik. Retrieved October 5, 2024, from https://www.garajantik.com/hali-dokumada-yun-ip-yapiminda-kullanilan-civili-tarak.html
  42. Görsel 14: Günay Halı- Uşak | El Dokuma Halı Kilim ve Aksesuarlar | Sanal Mağaza. (2024, May 15). Günay Halı - Uşak. Retrieved October 5, 2024, from https://gunayhali.com/
  43. Görsel 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24: Kırlent - Günay Halı - Uşak. (2024, July 31). Günay Halı - Uşak. Retrieved October 5, 2024, from https://gunayhali.com/urun-kategori/kirlent/ Erişim Tarihi:6.08.2024
  44. Görsel 25: Oryantalizmin Yapısökümü / Lütfiye Bozdağ. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from http:// nurcanperdahci.com.tr/oryantalizmin-yapisokumu
  45. Görsel 26: Uşak’ın Keşfedilmeyi Bekleyen halı kilim evi ziyaretçilerini bekliyor. (n.d.). https://www. usakegemtv.com.tr. Retrieved October 5, 2024, from https://www.usakegemtv.com.tr/usak-inkesfedilmeyi-bekleyen-hali-kilim-evi-ziyaretcilerini-bekliyor/17359/
  46. Görsel 27: Eli Belinde Motifi. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://www.facebook.com/photo. php?fbid=230537809700851&id=100082338990024&set=a.224647373623228&locale=tr_tr
  47. Görsel 15, 16, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 40, 42, 44, 46, 48: S. Yayman’ın arşivi
  48. Görsel 29: Soho Antiq- Kilim Motifleri ve Anlamları. (n.d.). https://sohoantiq.com. Retrieved October 5, 2024, from https://sohoantiq.com/blog/kilim-motifleri-ve-anlamlari
  49. Görsel 31: Yanış | Koç University. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://librarydigitalcollections. ku.edu.tr/dijital-sergiler/yanis-dijital-sergi/
  50. Görsel 33: Anadolu Halı - Kilim Motifleri / Hayat ağacı Motifi 1 Stock Vector. (n.d.). Adobe Stock. Retrieved August 5, 2024, from https://stock.adobe.com/images/anadolu-hal-kilim-motifleri-hayata-ac-motifi-1/249387093
  51. Görsel 35: Anadolu Türk kilim motifi. (2020, October 3). Pinterest. Retrieved October 5, 2024, from https://tr.pinterest.com/pin/523332419205387107/
  52. Görsel 39: Anadolu’nun Mozaik Desenleri: Türk Motiflerinin Zengin Dünyası. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://tosyahaber37.com/haber/20847759/anadolunun-mozaik-desenleriturk-motiflerinin-zengin-dunyasi
  53. Görsel 41, 43, 45: Türk Kilimlerinde Rastladığımız Motifler Hangi Anlamlara Geliyor? (2021, February 6). Halkbank Kültür Ve Yaşam. Retrieved October 5, 2024, from https://kulturveyasam.com/turkkilimlerinde-rastladigimiz-motifler-hangi-anlamlara-geliyor/
  54. Görsel 47: Pıtrak ve Göz Motifleri. (n.d.). Retrieved October 5, 2024, from https://librarydigitalcollections. ku.edu.tr/wp-content/uploads/2022/07/yuruks_sergi.html