Dergiler / İSTEM / 2026 / Sayı: 47

Minyatürlerde Mekânsal Temsil Rejimi: Belkıs’ın Tahtı

The Regime of Spatial Representation in Miniatures: The Throne of Bilqīs

Zeynel Dündar(ARTVİN ÇORUH ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0762-3361
Dergi
İSTEM
Sayfa
243–262
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bulgular minyatürlerin salt süsleyici ya da betimleyici bir işlevle sınırlı olmadığını, köklü bir zaman-mekân felsefesinin görsel tezahürü olarak okunması gerektiğini ortaya koyar.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, İslam düşünce geleneğinde zamanın süreksiz bir doğaya sahip olduğu alternatif bir kozmolojinin mekânsal temsili nasıl mümkün kıldığını disiplinlerarası bir yaklaşımla inceler.
📊
Temel Bulgular & Veri:Yöntem olarak felsefi ve teolojik metin çözümlemesi ile sanat tarihsel biçimsel analiz iç içe kullanılmış, disiplinler arasındaki geçişkenlik hem teorik hem görsel düzlemde korunarak teorik tartışma ile görsel kültür ürünleri arasında somut bir bağ kurulmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bulgular minyatürlerin salt süsleyici ya da betimleyici bir işlevle sınırlı olmadığını, köklü bir zaman-mekân felsefesinin görsel tezahürü olarak okunması gerektiğini ortaya koyar.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Mekân Eleştirisi · Mekân Kuramı · Mekânsal Temsil

Özet

Bu makale, İslam düşünce geleneğinde zamanın süreksiz bir doğaya sahip olduğu alternatif bir kozmolojinin mekânsal temsili nasıl mümkün kıldığını disiplinlerarası bir yaklaşımla inceler. Söz konusu kozmolojinin minyatür sanatındaki görsel dile dönüşümü bu incelemenin odak noktasını oluşturur. Çalışma, Kur’an’daki Süleyman peygamber ile Sebe melikesi kıssasında geçen tahtın bir anda getirilmesi olayını çıkış noktası alarak Batı merkezli çizgisel zaman ve homojen mekân varsayımlarını sorgular. Araştırma üç bütünleşik eksende ilerler. İlk olarak Zeno’nun hareket paradokslarında cisimleşen süreklilik krizinin felsefi analizi yapılır. Ardından İbn Arabî’nin tecdîdü’l-halk öğretisinin bu krize getirdiği kozmolojik yanıt incelenir. Son olarak söz konusu teorik çerçevenin Süleyman ile Belkıs’ı konu alan Osmanlı dönemi minyatürlerinin mekânsal kurgusundaki görsel tezahürü okunur. Yöntem olarak felsefi ve teolojik metin çözümlemesi ile sanat tarihsel biçimsel analiz iç içe kullanılmış, disiplinler arasındaki geçişkenlik hem teorik hem görsel düzlemde korunarak teorik tartışma ile görsel kültür ürünleri arasında somut bir bağ kurulmuştur. Literatürde bu üç alanı, Zeno paradoksları, İbn Arabî kozmolojisi ve minyatür sanatını ortak bir teorik problem etrafında bir araya getiren çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışma söz konusu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Ulaşılan temel sonuç, minyatürlerdeki perspektifsiz ve eşzamanlı mekân anlayışının İbn Arabî’nin süreksiz varlık ve zaman öğretisinin görsel bir uzantısı olduğudur. İncelenen minyatürlerde tahtın getirilişi bir taşınım olarak değil, birbirinden kopuk iki ayrı mekânsal bağlamda gerçekleşen iki tamamlanmış yaratım ânı olarak sunulur. Bu bulgular minyatürlerin salt süsleyici ya da betimleyici bir işlevle sınırlı olmadığını, köklü bir zaman-mekân felsefesinin görsel tezahürü olarak okunması gerektiğini ortaya koyar. Çalışma böylece Batı merkezli temsil rejimlerinin ötesinde alternatif bir mekânsal temsil kavrayışının ifade imkânını gözler önüne sererken bu kavrayışın yalnızca tarihsel değil, güncel mekân teorisi açısından da verimli bir zemin sunduğunu gösterir.

Abstract

This article examines how an alternative cosmology grounded in the discontinuous nature of time within the Islamic intellectual tradition enables spatial representation and translates into a concrete visual language in miniature painting. It takes as its starting point the Qurʾānic episode of “the throne’s instantaneous transfer” from the story of the Sulaymān and the Queen of Sheba, thereby interrogating Western-centric assumptions of linear time and homogeneous space. The research comprises three integrated parts: a philosophical analysis of the continuity crisis embodied in Zeno paradoxes of motion; a cosmological solution to this crisis drawn from Ibn al-ʿArabī’s doctrine of the perpetual renewal of creation; and finally, a visual analysis of how this theoretical framework manifests in the spatial construction of Ottoman-period miniatures depicting Sulaymān and Bilqīs. By bringing together these three typically separated elements (Zeno’s paradoxes, Ibn al-ʿArabī’s cosmology, and miniature art) around a shared theoretical problem, the study aims to offer an original contribution and address a scholarly gap concerning the spatio-temporal assumptions underlying miniature painting. Methodologically, it intertwines philosophical and theological textual analysis with art-historical formal analysis, establishing a concrete link between theoretical discourse and visual artefacts. The central finding is that the non-perspectival, synchronous spatial arrangement in miniatures constitutes a visual extension of Ibn al-ʿArabī’s discontinuous ontology of serially re-created moments. In the examined miniatures, the transfer of the throne is presented not as a process of motion but as two discrete, completed moments of creation within two separate spatial contexts, thereby rejecting the illusion of linear continuity. These findings demonstrate that miniatures transcend a merely decorative or descriptive function, emerging instead as a manifestation of a profound philosophy of time and space. Consequently, the study reveals the expressive potential of an alternative conception of spatial representation that operates beyond Western-centric regimes of visual representation.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Dündar, Z. (2026). Minyatürlerde Mekânsal Temsil Rejimi: Belkıs’ın Tahtı. İSTEM, Sayı: 47, 243–262. https://doi.org/10.31591/istem.1866714

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (29)

  1. And, Metin. Minyatürlerle Osmanlı-İslam Mitologyası. İstanbul: Yapı Kredi Yayın-ları, 2025.
  2. Aristotle. Aristotelis Physica. ed. W. D. Ross. Oxonii: E Typographeo Clarendoniano, 1950.
  3. Bağcı, Serpil - Çağman, Filiz - Renda, Günsel - Tanındı, Zeren. Osmanlı Resim Sana-tı. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2006.
  4. Bergson, Henri. Creative Evolution. trans. Arthur Mitchell. London: Macmillan and Co, Ltd., 1912.
  5. Bergson, Henri. Süre ve Eşzamanlılık. çev. Erdem Baykal. Ankara: Fol Kitap, 2021.
  6. Black, Max. “Achilles and the Tortoise”. Analysis 11/5 (1951), 91-101.
  7. Corbin, Henry. Alone with the Alone: Creative Imagination in the Sufism of Ibn ʿArabī. Princeton: Bollingen, 1969. Deleuze, Gilles. Cinema 1: The Movement-Image. çev. Hugh Tomlinson - Barbara Habberjam. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1986.
  8. Deveci, Abdurrahman. “Osmanlı Minyatüründe İkincil Önemi Olan Kadın-lar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/37 (2015), 436-445.
  9. Dickson, Martin B. - Welch, Stuart Cary. The Houghton Shahnameh. 2 Cilt. Camb-ridge: Harvard University Press, 1981.
  10. Dündar, Zeynel. Mekânda Olay ve Zamanın İnşası: Minyatürler ve Yapılı Çevre. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara, 2024.
  11. Grabar, Oleg. The Formation of Islamic Art. New Haven: Yale University Press, 1973.
  12. Grabar, Oleg. Mostly Miniatures: An Introduction to Persian Painting. Princeton: Princeton University Press, 2000. Hillenbrand, Robert. “The Uses of Space in Timurid Painting”. Timurid Art and Culture. ed. Lisa Golombek - Maria Subtelny. 75-102. Leiden: Brill, 1992. https://doi.org/10.1163/9789004662551_011.
  13. İbnü’l-ʿArabî. Fuṣûṣü’l-Ḥikem. şerh. B. Efendi - A. el-Kâşânî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs̱, 1999.
  14. İbn Arabî, Muhyiddin. Fususu’l-Hikem. çev. M. Gençosman. İstanbul: İstanbul Kita-bevi, 1971.
  15. İbn Arabî, Muhyiddîn. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2008.
  16. James, William. The Principles of Psychology. 2 Cilt. New York: Henry Holt and Co., 1890. https://doi.org/10.1037/10538-000.
  17. Kenny, Anthony J. P. - Amadio, Anselm H. “Aristotle”. Encyclopaedia Britanni-ca (30 Aralık 2025).
  18. https://www.britannica.com/biography/Aristotle [Erişim Tarihi: 1 Ocak 2026].
  19. Kluge, Friedrich. Etymologisches Wörterbuch der Deutschen Sprache. Berlin: De Gruyter, 1975.
  20. Konak, Ruhi. “Minyatür Sanatı Bağlamında Minyatür ve Nakış Kelimelerinin An-lamına İlişkin Bilgiler”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 19/1 (2015), 228-230.
  21. Konak, Ruhi. “Minyatür Sanatında Zaman Anlayışı”. Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks 7/1 (2015), 295-310.
  22. Milstein, Rachel. “Sufi Elements in the Late Timurid Painting”. Timurid Art and Culture: Iran and Central Asia in the Fifteenth Century. ed. Lisa Golombek - Maria Subtelny. 357-369. Leiden: E.J. Brill, 1992.
  23. Nasr, Seyyed Hossein. “‘The World of Imagination’ and the Concept of Space in the Persian Miniature”. Islamic Quarterly 13/3 (1969), 129-138.
  24. Palmer, John. “Zeno of Elea”. Stanford Encyclopedia of Philosophy (Yaz 2025 Bas-kısı), Edward N. Zalta - Uri Nodelman (ed.). https://plato.stanford.edu/archives/sum2025/entries/zeno-elea/ [Erişim Tarihi: 21 Eylül 2025].
  25. Panofsky, Erwin. Perspective as Symbolic Form. çev. Christopher S. Wood. New York: Zone Books, 1991.
  26. Salmon, Wesley C. (ed.). Zeno’s Paradoxes. The Bobbs-Merrill Company, Inc., 1970.
  27. https://www.cs.cornell.edu/zeno/potpourri/arrow.html [Erişim Tarihi: 14 Aralık 2025].
  28. Yousef, Mohamed Haj. Ibn ‘Arabî – Time and Cosmology. London: Routledge, 2008.
  29. Yusuf, Muhammed Hacı. İbnü’l-Arabi Zaman ve Kozmoloji. çev. Kadir Filiz. İstanbul: Nefes Yayınları, 2024