KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 41 Sayı: 1

Plansız ve planlı sokak dokularında kentsel anlaşılabilirlik: Atça örneği

Urban intelligibility in unplanned and planned street patterns: Atça example

Havva Özdoğan(RECEP TAYYİP ERDOĞAN ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-1063-7446
Sayfa
111–126
Yayın Tarihi
2026-02-19
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışma sonucunda geometrik dokulu dönem planının organik dokulu dönem planından daha iyi anlaşılabilirlik özelliğine sahip olduğu görülmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma; sokak biçimlerinin ve biçimsel değişikliklerinin anlaşılabilirliği nasıl etkilediği üzerine odaklanmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Atça (Sultanhisar, Aydın) 1926 yılına kadar organik dokulu iken bu tarihten sonra yapılan planlama ile Türkiye’nin ilk ışınsal kentine dönüşmüştür.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışma sonucunda geometrik dokulu dönem planının organik dokulu dönem planından daha iyi anlaşılabilirlik özelliğine sahip olduğu görülmektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Anlaşılabilirlik · organik sokak dokusu · geometrik sokak dokusu

Özet

Bu çalışma; sokak biçimlerinin ve biçimsel değişikliklerinin anlaşılabilirliği nasıl etkilediği üzerine odaklanmaktadır. Çalışma alanı olarak Atça ele alınmaktadır. Atça (Sultanhisar, Aydın) 1926 yılına kadar organik dokulu iken bu tarihten sonra yapılan planlama ile Türkiye’nin ilk ışınsal kentine dönüşmüştür. Çalışmada sokakların biçimsel farklılıkların anlaşılabilirlik düzeylerine etkileri Atça’nın organik ve geometrik dokulu dönem planlarının Mekan Dizimi yöntemi ile analizine bağlı olarak ortaya konmaktadır. Organik ve geometrik dokulu dönem planlarında biçimsel değişiklikler yapılarak yeni hipotetik senaryolar üretilmekte ve bu hipotetik senaryoların anlaşılabilirlik düzeyleri belirlenerek biçimsel değişikliklerin anlaşılabilirlik üzerindeki etkilerinin sınanması sağlanmaktadır. Hipotetik Senaryo 1’de yerleşmelerin ana bağlantısallık eksenleri, Hipotetik Senaryo 2’de yerleşmelerdeki çıkmaz sokaklar değiştirilmektedir. Çalışma sonucunda geometrik dokulu dönem planının organik dokulu dönem planından daha iyi anlaşılabilirlik özelliğine sahip olduğu görülmektedir. Ana bağlantı eksenel çizgilerinde yapılan biçimsel değişikliklerin organik dokulu dönem planının anlaşılabilirliği kuvvetlendirdiğini, geometrik dokulu dönem planının anlaşılabilirliğini zayıflattığını ortaya koymaktadır. Çıkmaz sokaklarla ilgili yapılan biçimsel değişikliklerin organik dokulu dönem planının anlaşılabilirliğini kuvvetlendirdiğini, geometrik dokulu dönem planının anlaşılabilirliğini etkilemediğini göstermektedir. Ana bağlantı eksenel çizgilerinin çıkmaz sokaklardan daha çok anlaşılabilirliği etkilediği görülmektedir. Aynı yerleşim bölgesinin organik ve geometrik dokulu dönem planlarının hipotetik senaryolarla çeşitlendirilerek biçimsel değişikliklerin anlaşılabilirlik üzerindeki etkilerinin sınanmasının çalışmanın öne çıkan özelliklerinden biri olduğu düşünülmektedir.

Abstract

This study examines how street forms and their changes affect intelligibility in organic and geometric urban patterns. Accordingly, the study applies Space Syntax to the case of Atça. to test formal changes, hypothetical scenarios modifying organic and geometric plans are developed, and their intelligibility levels are assessed. In Hypothetical Scenario 1, the main connectivity axes of the settlements are changed, and in Hypothetical Scenario 2, the dead-end streets in the settlements are changed. The results indicate that the geometric period exhibits higher intelligibility than the organic period. The study reveals that the formal changes made in the main connection axial lines strengthen the intelligibility of the organic patterned period and weaken the intelligibility of the geometric patterned period; it shows that the formal changes made regarding dead-end streets strengthen the intelligibility of the organic patterned period and do not affect the intelligibility of the geometric patterned period. It is seen that main connecting axial lines affect intelligibility more than dead-end streets. Testing the effects of formal changes on intelligibility by diversifying the organic and geometric patterned periods of the same settlement area with hypothetical scenarios is thought to be one of the prominent features of the study.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Özdoğan, H. (2026). Plansız ve planlı sokak dokularında kentsel anlaşılabilirlik: Atça örneği. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt: 41 Sayı: 1, 111–126. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.1651726

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (44)

  1. De Jonge, D., Image of urban areas: Their structure and psychological foundations, Journal of the American Institute of Planners, 28, 266-276, 1962.
  2. Hillier, B., Penn, A., Hanson, J., Grajewski, T., Xu, J., Natural movement: Or configuration and attraction in urban pedestrian movement, Environment and Planning B: Planning and Design, 20, 29-66, 1993.
  3. Peponis, J., The Space Syntax of Intelligible Communities, Community Wayfinding: Pathways to Understanding, Hunter, R., Anderson, L., Belza, B. (eds) Springer, Cham, 35-60, 2016.
  4. Lynch, K., The Image of the City, MIT Press, Cambridge, 1960.
  5. Long, Y., Baran, P. K., Does Intelligibility Affect Place Legibility? Understanding the Relationship Between Objective and Subjective Evaluations of the Urban Environment, Environment and Behavior, 44(5), 616-640, 2012.
  6. Dalton, N. S. C., Synergy, Intelligibility and Revelation in Neighbourhood Places, Doctoral dissertation, University College London, 2010.
  7. Hillier, B., Hanson, J., The Reasoning Art: Or the Need for an Analytical Theory of Architecture, In Proceeding of the Space Syntax First International Symposium, 01.1-01.5, London, 1997.
  8. Boeing, G., Measuring the Complexity of Urban Form and Design, Urban Design International, 23 (4), 281-292, 2018.
  9. Bentley, I., Alcock, A., Murrain, P., McGlynn, S., Smith, G., Responsive Environments: A Manual for Designers, The Architectural Press: London, 1985.
  10. Unwin, R., Town Planning in Practice, T. Fisher Unwin, London, 1909.
  11. Kostof, S., The City Shaped: Urban Patterns and Meanings Through History, Thames and Hudson, London, 1991.
  12. Batty, M., Longley, P., Fractal Cities A Geometry of Form and Function, Academic Press, London, 1994.
  13. Gündoğdu, H. M., Altın, Y., Kırklareli Kent Formu ve Arazi Değerleri İlişkisi, Türkiye Kentsel Morfoloji Ağı, (I. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Mersin), 310–330, 2015.
  14. Kropf, K., Bridging Configurational and Urban Tissue Analysıs, 11th International Space Syntax Symposium, Lisbon, 165.1-165.13, 2017.
  15. Hillier, B., Iida, S., Network and Psychological Effects in Urban Movement, In: Spatial Information Theory, Springer Berlin Heidelberg, 475-490, 2005.
  16. Araldi, A., Fusco, G., Bridging configurational and urban fabric analysis: the street as a keystone, ISUF 2019 XXVI International Seminar on Urban Form: Cities as Assemblages, Nicosie, 357-372, 2019.
  17. Mohamed A. A., Ubarevičienė R., van Ham M., Morphological Evaluation and Regeneration of Informal Settlements: An Experience-Based Urban Design Approach, Cities, 128 (103798), 2022.
  18. Lynch, K., Good City Form, MIT Press, Cambridge, 1985.
  19. Kropf, K., Aspects of urban form, Urban Morphology, 13 (2), 105-20, 2009.
  20. Marshall, S., Streets Patterns, Spon Press, 2005.
  21. Appleyard D. A., Lynch K., Myer J. R., The view from the road, MIT Press, Cambridge, 1964.
  22. Alexander, C., Ishikawa, S., Silverstein, M., Jacobson, M., Fiksdahl-King, I., Angel, S., A Pattern Language- Towns, Buildings, Construction, Oxford University Press, New York, 1977.
  23. Penn, A., Space syntax and spatial cognition or why the axial line? Environment and Behavior, 35, 30-65, 2003.
  24. Yamu, C., Vannes, A., Garau, C., Bill Hillier’s Legacy: Space Syntax—A Synopsis of Basic Concepts, Measures, and Empirical Application, Sustainability, 13, 3394, 2021.
  25. Kim, Y. O., The role of spatial configuration in spatial cognition, In Proceedings of the Third International Space Syntax Symposium, Atlanta, 49.1-49.21, 2001.
  26. Weisman, G., Evaluating architectural legibility: Wayfinding in the built environment, Environment and Behavior, 13, 189-204, 1981.
  27. Köseoğlu, E., Mekansal Okunabilirlik Biçimsel, Dizimsel ve Öznel Boyutları, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2018.
  28. Silavi, T., Hakimpour, F., Claramunt, C., Farshad Nourıan, F., The Legibility and Permeability of Cities: Examining the Role of Spatial Data and Metrics, ISPRS Int. J. Geo-Inf., 6, 101, 2017.
  29. Hillier, B., Space is the Machine: A Configurational Theory of Architecture, Cambridge University Press, Cambridge, 2007.
  30. Kim, Y. O., Spatial Configuration, Spatial Cognition and Spatial Behaviour: The Role of Architectural Intelligibility in Shaping Spatial Experience, Doctoral Thesis, University College London, London, 1999.
  31. Femmam, N., Mazouz, S., Boukhabla, M., Space Syntax as a Tool for Analyzing Permeability in Urban Public Spaces: Case of a Spontaneous Neighborhood, International Journal of Innovative Studies in Sociology and Humanities, 7 (8): 182-197, 2022.
  32. Mirincheva, V., John, D., Major, M.D., The Role of Synergy, Intelligibility and Permeability in Structuring Polycentric Development in Doha, 13th International Space Syntax Symposium Proceedings, Bergen, 418:1-418:21, 2022.
  33. Dai, X.L., Dong, Q., Wang, H., Jin, J., Fang, X., Permeability and Its Measurements Tested in Abstract Forms and Four Chinese New Towns, Buildings, 13,1779, 2023.
  34. Khastou, M., Spatial Aspects Affecting the Vitality of an Iranian Traditional Bazaar: The Case of Qazvin Bazaar, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 39 (2), 47–74, 2022.
  35. Pafka, E., Dovey, K., Aschwanden, G. D., Limits of space syntax for urban design: Axiality, scale and sinuosity, Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 508-522, 2018.
  36. Jimenez, F., Le design architectural et le design urbain sous le regard de l’aide à la décision, Une réflexion sur les méthodes de design et la démarche décisionnelle, Thèse pour l’obtention du grade de Maître en sciences de l’architecture design urbain (M.Sc.), Faculté d’aménagement, d’architecture et des arts visuels université Laval, 2006.
  37. Göçer, Ö., Özbil Torun, A., Bakoviç, M., Thermal comfort, behavioral mapping and space syntax analysis of outdoor spaces in a suburban campus, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 33 (3), 853-874, 2018.
  38. Kubat, A. S., Kentlerin Biçimsel Yapısındaki Sayısal Mantık Mekan Dizimi, Türkiye Kentsel Morfoloji Sempozyumu, Mersin, 32-58, 2015.
  39. Hillier, B., The architecture of the urban object, Ekistics, 56 (334/335), 5–21, 1989.
  40. Güleç Özer, D., Yıldırım, Ö. C., Uyduran, H. G., Türkkan, D., Eyce, N., Evaluation of the Integration of Bike Routes to the Rail Transport System in Zeytinburnu District, Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 39 (1), 193–214, 2022.
  41. El‐Khouly, T. & Penn, A., Order, Structure and Disorder ın Space Syntax and Linkography: Intelligibility, Entropy, and Complexity Measures, Proceedings, Eighth International Space Syntax Symposium, Santiago de Chile, PUC, 8242:22, 2012.
  42. Dalton, N., Is neighbourhood measurable? 6th International Space Syntax Symposium, İstanbul, 1-12, 2007.
  43. Yurtkulu, T., Tarı̇hı̇ Süreçte Aydın-Atça Kent Planının Peyzaj Planlama Krı̇terlerı̇ ve Tasarım İlkelerı̇ Açısından İrdelenmesı̇, Y. Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, Bartın, 2018.
  44. Kıvrak, K., Tarihin Işığında Atça Araştırma-İnceleme, Öğretmenim Dergisi Yayınları-41, İstanbul, 2020.