OSMANLI FETİH SÖYLEMİNİN BİR YANSIMASI OLARAK SERHAT POLİTİKASI (1526-1566)

Özet

Orta Avrupa’da Osmanlı hâkimiyetinin hızlı bir şekilde genişlemesi hem Osmanlı hem de Habsburg yönetimlerinin kendi serhat bölgelerini her defasında yeniden organize etmelerine sebep olmuştu. Dolayısıyla Osmanlı merkezî yönetimi, savunma sistemlerini düşmanla rekabet edecek şekilde yeniden düzenlemek zorunda kaldı. Diğer yandan Osmanlı serhatlerinin emperyalist bir gelenek ve bölgeler ağı üzerinden şekillendiği dikkate alınırsa, bu sürecin karmaşık ve çok yönlü boyutlara sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. Osmanlı serhat teşkilatı, saray iktidarını İstanbul ve taşrada yeniden kurgulamanın bir aracı olarak da görülebilecek Osmanlı fetih çabalarını hem etkilemiş hem de ondan etkilenmiş, başka bir tabirle fetihlerin hem öznesi hem de nesnesi olmuştur. Bu cümleden olmak üzere, Osmanlı aklının mutlakıyetçi sistemin öngördüğü şekilde, serhat bölgesini fetih politikasının devamı için bir üs görmesinden dolayı serhat kavramını “geçici olarak belirlenen mekân” olarak algıladığı da gözden uzak tutulmamalıdır. Bu çerçevede Osmanlı fetih teşebbüslerinin 1526 ile 1560 arasına tekabül eden safhasında ve mezkûr dönemin Orta Avrupa politikası içerisinde anlamlı bir figürü temsil eden serhat bölgesinin gelişimini, özellikle de Budin’in alınması sonrasındaki bütüncül yapılanma aşamasını, Viyana’daki mutlakiyetçi rejim ve Osmanlı fetih ve idare gelenekleri açılarından okumak gerekmektedir. Osmanlı siyasi tarihinde (1526-1560) önemli rol oynayan ve söz konusu dönemin fetih stratejisinde üs olarak da kullanılan serhat bölgesindeki savunma sisteminin tarihini, özellikle de Mohaç Muharebesi’nden (1526) İstanbul Antlaşması’na (1562) kadarki sürecinin kaleme alınması, sadece onun Osmanlı siyasi tarihindeki yerini bize göstermekle kalmayacak, aynı zamanda I. Süleyman devrinde takip edilen siyasetin nirengi noktalarını da gözler önüne serecektir. Nitekim I. Süleyman devri fetih politikasında üs olarak kullanılan serhat bölgesinin, Orta Avrupa egemenliğinde hangi merhalelerden geçtiğini gösterecektir. Bu çalışma Orta Çağ Macaristan Krallığı’nın etkin güç olma özelliğini yitirmesinin ardından, Osmanlı yönetiminin Habsburg serhaddinde hayata geçirdiği savunma stratejilerinin değerlendirilmesini ele almaktadır. Makalede öncelikle Orta Avrupa’da 1521 ile 1541 yılları arasında yapılan Osmanlı fetihlerinin öngördüğü serhat tasvir edilmektedir. Budin’i koruma merkezli savunma sisteminin niteliği, Tuna ve kolları üzerinde bulunan kilit garnizonlar egemenlik atına alınması bağlamında nehir taşımacılığını etkin bir şekilde kullanılması olduğu ortaya konmaya çalışılmıştır. Merkezî iktidarın enstrümanı hâline gelecek olan söz konusu sistemi, 1552 ile 1556 yılları arasında yapılan düzenlemelerle daha güçlü bir yapı hâline getirilmişti. Makalenin son bölümünde ise İstanbul Antlaşması’nın (1562) Osmanlı’nın Habsburg serhaddindeki konumuna etkisi ve bölgedeki uygulamalar mercek altına alınmıştır.