Al-Nadim’s [Ibn al-Nadīm] Approach to Sufis and Tasawwuf in His Book Called al-Fihrist

en-Nedîm’in [İbnü’n-Nedîm] el-Fihrist Adlı Eserinde Sûfîlere ve Tasavvufa Yaklaşımı

Abstract

Al-Nadim was a Baghdad copyist (warrāq) and author who lived in the 4th century hijri/10th century miladi. His book al-Fihrist has been thought to be the first work of History of Science. The book contains important data in many disciplines such as Philosophy, Ancient Sciences, Poetry, Literature, Chemistry as well as Islamic Sciences. Al-Fihrist is a bibliographic work that is the main source of Islamic Theology. The work, which gives information about the authors and their writings, has been written with the method of tabaqat works. This book contains valuable and detailed knowledge specific to Islamic sciences such as Hadith, Kalām, Fiqh, their scholars and classifications. But in al-Fihrist there is no specific area for the Science of Tasawwuf. However, the author has discussed the data on the ahl al-tasawwuf at the introduction of the 5th chapter of the 5th article on theology. In the aforementioned chapter, al-Nadim dealt with a known sufi silsila, a few lists containing information about some sufi muallifs and their works. The subject of this article is the nature and qualification of the small amount of mystical information in the book. The author did not mention Tasawwuf as a science and even by name in the place where these data exist collectively and in the whole work; whereas al-Nadim has clearly referred to people who are qualified as zahid, sufi and mutasawwif and who are members of this science. It is remarkable why he followed such a method. Therefore, this study aimed to analyze al-Nadim’s perception of Tasawwuf and his thoughts on Ahl al-Tasawwuf. A number of evaluations and syntheses on the issue have been made in the light of historical and social context.

Özet

En-Nedîm IV./X. asırda yaşamış Bağdatlı bir varrâk ve müelliftir. Onun el-Fihrist adlı kitabı ilk bilimler tarihi eseri olarak düşünülmektedir. Eser İslâm İlimleri yanında Felsefe, Kadim İlimler, Şiir, Edebiyat, Kimya gibi birçok farklı disiplinlerde de önemli veriler ihtiva etmektedir. El-Fihrist, ilahiyat alanı için temel kaynak niteliğinde bir bibliyografik eserdir. Müellifler ve telifleri hakkında bilgiler veren kitap, bu mânada tabakāt türü eserlerin metoduyla yazılmıştır. Hadîs, Kelâm, Fıkıh gibi İslâmî ilimlere, âlimlerine ve tasniflerine has kıymetli ve ayrıntılı bilgiler içeren bu kitapta Tasavvuf ilmine özel bir alan ayrılmamıştır. Ancak müellif, ehl-i tasavvuf hakkındaki verileri Kelâm’a dair 5. Makalenin 5. fenninin girişinde ele almıştır. Burada bilinen bir sûfî silsilesine, ehl-i tasavvuftan musannifler ve eserleri hakkında bilgiler içeren birkaç listeye yer vermiştir. Eserdeki sınırlı da olsa tasavvufî malumatın mâhiyeti ve niteliği bu makalenin konusunu oluşturmaktadır. Bu verilerin toplu olarak bulunduğu yerde ve eserin bütününde müellif bir ilim olarak ve hatta ismen tasavvuftan bahsetmemiştir. Oysa en-Nedîm zâhid, sûfî, mutasavvıf gibi sıfatlarla nitelediği ve bu ilmin mensubu olan kişilerden açıkça bahsetmiştir. Onun niçin böyle bir yöntemi takip ettiği dikkate değerdir. Dolayısıyla bu çalışma en-Nedîm’in tasavvuf algısını ve ehl-i tasavvuf hakkındaki düşüncelerini tahlil etmeyi amaçlamıştır. Konuyla ilgili birtakım değerlendirme ve sentezler tarihi ve toplumsal bağlam ışığında yapılmıştır.