Sibirya Türk destanlarında kahramanın yeraltı ve gökyüzü dünyalarıyla ilişkileri üzerine bazı tespitler

Özet

Türk destan envanteri içerisinde Sibirya’da yaşayan Türk boylarına ait destanlar sayı, muhteva ve motifleri bakımından önemli bir yere sahiptirler. Ayrıca bu destanlar taşıdıkları mitolojik unsurlar bakımından da oldukça zengindir. Bu zenginlik içerisinde destan kahramanlarının yeraltı ve gökyüzü dünyalarıyla ilişkileri ve buralara yaptıkları yolculuklar önemli bir yer tutar. Kahramanın Erlik ve Ülgen’le ilişkileri Türk Şamanist inancının folklora yansımaları açısından incelenmeye değer niteliktedir. Bu destanlarda bilhassa yeraltı dünyasına dair ayrıntılı tasvirler dikkat çeker. Bu tasvirler içinde en dikkat çekici olanları şüphesiz cehennem, cehennemde azap çekenler ve Erlik’le ilgili olanlardır. Bilhassa cehennemle ilgili tasvirlerde yeryüzünde yapılması yasaklanan davranışlar önemle vurgulanır. Destanların bu bölümlerinde esasında, destan anlatıcısı dinleyiciye dolaylı da olsa, ahlaki bazı tavsiyelerde bulunur. Gökyüzü ve yeraltı dünyasındaki varlıklarla temas kuran kahraman, çeşitli sonuçlara ulaşır; kahraman, yeraltına yaptığı yolculuklarından zaferle çıkar, haksız bir şekilde yeraltına kaçırılmış insanları kurtarır. Bu makalede; Sibirya Türk destanlarında kahramanın yeraltı ve gökyüzü dünyalarıyla ilişkileriyle ilgili bazı tespitler tasnif edilerek değerlendirilmiştir. Anahtar Sözcükler