Abdülaziz Buhârî ve Keşfü’l-esrâr Adlı Eserindeki Yöntemi

Özet

Fıkıh literatürünü tanımak, tek başına fıkıh yapmak için yeterli bir çaba değildir. Fıkıh literatürünü tanımaktan daha önemli olan, fıkıh yapmayı (fıkıh etmeyi) öğrenmektir. Fakat fıkhın aklî bir çaba olması, fıkhı yapan kişilerin ve bu kişileri çevreleyen kültürün mekan ve zaman bağlamında tanınmasını bir zorunluluk haline getirmektedir. Fıkhı üreten aklı ve bu aklın mensup olduğu kültürü bilmenin yoluysa, fıkha dair literatürün yeterince tanınmasından geçmektedir. O halde fıkıh birikimini anlamanın en iyi yollarından biri, tarih boyunca fıkıh üreten insanların yaptıkları işe bakmaktır. Fıkıh listeratürüne böyle bir perspektiften bakıldığında her dönemde fakihler, var olan fıkıh birikimini çözümleme ve günün ihtiyaçlarını karşılayabilecek yeterlilikte bir fıkıh kurma rolünü üstlenmişlerdir. Kurucu rolü sayesinde fakih, zaman ve mekan şartlarına uygun somut fıkıh üretebilmektedir. Mensup olunan fıkıh birikiminin temel esasları ve benimsenen disiplinin yardımıyla meydana getirilen güncelleme içerikli bu üretim, müçtehitlerin eliyle de olsa, fıkhın hayatını sürdürebilme yetisidir. Fıkhın sürdürülebilirlik yetisi sayesinde her fakih, kendisine kadar gelen birikimi kritik ederek fıkhı yeniden inşa etmekte ve bu yeni inşayı önce kendine ardından yaşadığı toplumun kabulüne sunmaktadır. Her dönemde fakihlerin eliyle güncelliği test edilen ve gerekli güncellemeleri yapılan fıkıh birikimi, fakihin şahsındaki ve toplumdaki zihni birlik, bütünlük, düzen ve uyumu yansıtmaktadır. Bu yönüyle fıkıh literatürü, kendini ifade edebilme imkanı bulduğu İslam kültür ve medeniyetinin değişen ve değişmeyeniyle algı dünyasını yansıtan aynanın odak noktası ve dönemi bağlamında bu algı dünyasının akl-ı selimidir. Fıkıh literatürünü tanımaya yönelik Hanefi fıkıh usulünü temsil eden en önemli eserlerden birisi, Abdülaziz Buhârî’nin (ö. 730/1330) Keşfü’l-Esrâr adlı Pezdevî (ö. 482/1089) Usûl’üne dair şerhidir. Bu çalışmamızda, Abdülaziz Buhârî’nin hayatı, ilmi kişiliği ve eserlerinin yanında onun Keşfü’l-Esrâr adlı eserindeki yöntemi üzerinde durulacaktır.