Kazasker Manav İvaz Efendi’nin “Furûku’l-Usûl” Adlı Risalesinin Metin ve Tercümesi

Özet

Bu çalışma, Kazasker Manav İvaz Efendi’nin fıkıh usulü sahasında “Furûku’l-usûl” adlı risalesinin metin ve tercümesini konu edinmektedir. Eser her ne kadar hacim bakımından küçük olsa da furûk konularının eşbâh ve’n-nazâir eserleri içinde değerlendirildiği bir dönemde müstakil bir risale olarak yazılmış, alanındaki sınırlı çalışmalardan biridir. Furûku’l-usûl’ün kime ait olduğu konusu literatürde ihtilaflıdır. Bazı kaynaklar Şeyhülislam İbn Kemal Paşa’ya (ö. 940/1534) isnat ederken bazıları ise Kazasker Manav İvaz Efendi’ye (ö. 994/1586) isnat etmektedir. Nitekim Muhammed b. Abdülaziz el-Mübârek risaleyi İbn Kemal Paşa’ya nispet etmiş ve dört yazma nüshaya dayalı olarak tahkik etmiştir. Tarafımızdan yapılan incelemede bu nüshalara ilave olarak dört nüsha daha tespit edilmiş ve konu bir makalede değerlendirilmiştir. Netice itibariyle söz konusu risalenin Manav İvaz Efendi’ye ait olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Müellif XVI. asırda döneminin en gözde medreselerinde otuz yıla yakın müderris olarak çalışmasının yanı sıra Bursa ve İstanbul kadılığı yapmıştır. Diğer taraftan farklı aralıklarla Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği vazifelerini icra etmiştir. Araştırma konusu risaleyi de müderris olduğu dönemlerde kaleme aldığı söylenebilir. Risale tek başına Osmanlı medreselerinde fıkıh usulü derslerinin nitelik ve ders materyali bakımından hususiyetini gösteren bir resim gibidir. Bu resim Osmanlı fakihlerinin kendilerinden önce yazılan usul literatürüne hâkim olarak onları şerh, hâşiye, ta’lik ve risalelerle açıklayıp özetlediklerini göstermektedir. Müellif, risalede kırk beş başlıkta doksana yakın şekil bakımından benzer, hüküm bakımından farklı fıkıh usulüne dair kavramı özetle tanımlamakta ve bir misal ile aralarındaki farkları açıklamaktadır. Zira müellif risalenin girişinde istifade ederken hatırlatıcı, anlatırken de yardımcı olacak ve her düzeydeki öğrencilerin kolayca ezberleyebileceği mahiyette olmasına gayret ettiğini belirtmektedir. Bu bakımından günümüz lisans ve lisansüstü ilahiyat öğrencilerinin fıkıh usulü alanında istifade edebilecekleri bir ders materyalidir. Yararlı olacağı düşüncesiyle bu risale yeni nüshalar ışığında gözden geçirilerek tercüme edilmiştir.