TÜRKLERDE BUDİZM VE İSLÂM TASAVVUFFUNDA TANRI VE EVREN ANLAYIŞI

Abstract

Bu makale, Turfan’da 9.-12. Yüzyıllar arası yaşamış olan Budist Uygurların benimsediği Mahāyāna Budizmi ile 12.-13. Yüzyıllarda Maveraünnehir ile Anadolu’da gelişen Türk-İslâm Tasavvufunda Türklerin Tanrı ve evren anlayışını karşılaştırmalı olarak sunmayı amaçlamaktadır. Bu tema, bir çok boyutu ve yansıması olan oldukça geniş ve derin bir konu olduğu için, makalenin sınırlı çerçevesi sebebiyle sadece yazına dayalı malzeme arasından çarpıcı bazı örnekler vermekle yetinilmiştir. Budizm ve İslâm, Tanrı ve evren anlayışı gibi temel prensipler açısından birbirinden oldukça ayrılan iki farklı evrensel dindir. Ancak, bu makalede sunulan az sayıda örnek bile Türk Budizmi ile Türk Tasavvufu arasındaki yakınsamanın; bu iki dinin Türklerin en eski milli dinleri olan Gök Tanrı Dini (veya Tengricilik) ile senteze girmiş olmalarının bir sonucu olduğunu farketmek için yeterlidir. Sonsuz ilahi aşk, Tanrı veya Mutlak Gerçek’i evrende her zaman phenomena’ları yorumlamak için “akıl” yoluna başvurma, evren ve tüm varlıklara sevgi duyma, Tanrı’yı, benliği aşarak gönülde bulma ve “her şeyin Tanrı ile birliği”ne ulaşılmanın verdiği gerçek mutluluk Türklerin muhteşem dini geçmişlerinden gelen bazı önemli ortak izlerdir. Bu makale, Türklerin en eski dönemlerinden başlayarak İslâmî dönemdeki tasavvuf geleneklerine varıncaya kadar Türk kültür ve dini tarihlerinde en ciddi akademik çalışmaları yürüten merhum sanat tarihçimiz Dr. Emel Esin’den ilham alınarak ortaya konulmuş ve bu nedenle onun hatırasına adanmıştır. Türklerin eski dini hakkında en önemli dinler tarihçilerinden biri olan Prof. Dr. Ünver Günay’a armağan sayısı için hazırlanmış olan bu makalenin, dünyada tarihi boyunca en büyük din çeşitliliğine sahip olan Türk kültürüne ufak da olsa bir katkı sağlamasını temenni ediyoruz.

Özet

This article aims to present a comparative study on Turks’ conception of God and universe mainly in Mahāyāna Buddhism of Buddhist Uygurs’ between 9 th -12 th centuries in Turfan, and in Turkish Islamic Sufism developed in Transoxiana and Anatolia regions in 12 th - 13 th centuries. As this is a vast and deep subject having many dimensions and reflections, only some striking examples of textual evidence are presented due to the limited scope of a paper. Buddhism and Islam are two different world religions, quite diverged in basic principles like conceptions on God and universe. However, even a few examples presented in this article point that the convergence of Turkish Buddhism and Sufism is due to the synthesis of these religions with Turks’ oldest national religion, called Sky-God Religion (or Tengrism). The endless divine love, the search for God or Ultimate Reality in the universe by always referring their mind to interpret phenomena, love for universe and all beings, finding God in their heart via annihilation of ego and the ultimate happiness reached by “unity of God with all” are some significant common traces from Turks’ amazing religious history. This article is highly inspired by and thus dedicated to our deceased distinguished Turkish cultural historian Dr. Emel Esin who made the most serious scholar works on comparative cultural and religious studies of Turks, starting from their oldest time until Islamic period including Sufi traditions. We expect that this paper prepared for the memorial issue dedicated to Prof. Dr. Ünver Günay, who is one of the greatest historian of religions working on the Old Religion of Turks, will contribute in a small extent to amazing Turkish culture which owns the most religious diversity in its history in the world.