AN EVALUATION ON MU’TEZILA EFFECTS CONTINUING ON EŞ’ÂRI

EŞ‘ÂRİ ÜZERİNDE DEVAM EDEN MU‘TEZİLÎ ETKİLER HAKKINDA BİR DEĞERLENDİRME

Abstract

Human is a social entity as well as being an individual. It is extremely natural that the individuals that constitute the society are affected by other individuals in physical and psychological terms. This is a sociological law and reality. Muslim scholars made use of religious ideas that were formed about Islam; and affected each other in positive or negative ways. It is not possible to claim that the individuals coming from the same tradition are completely independent from each other and do not have anything in common. The most distinctive example for this is İmam Eş‘arî. He spent most of his life in Basra where Mu‘tazila thought was dominant. Eş‘arî, who knew the I‘tizal ideas well, was considered among the Mu‘tazila scholars of that period like Ebu Hüzeyl el-Allaf and Cübbâi. He was one of the most prominent defenders of Mu‘tazila school until the age of forty. Mu‘tazila scholar Eş‘arî decided to abandon his sect due to his mistaken viewpoints on “el-Adl” and “Halku’l-Kur’an”. He declared this decision of his and that he repented from his ideas that he considered were mistaken in the Ulu Mosque in Basra on a Friday sermon. After this outbreak, he stated that he dedicated his life to write rebuttals to Mu‘tazila and answer to their mistakes. While he did this, he made use of the viewpoints of people whose ideas conflicted with Mu‘tazila. He could not help using the proof and thinking system used by Mu‘tazila completely. In this article of ours, we will deal with the effects of Mu‘tazila which continued on Eş‘arî after he abandoned it.

Özet

İnsan, bireysel olduğu kadar toplumsal bir varlıktır. Toplumu oluşturan bireylerin, aynı toplumun diğer bireylerinden fiziksel ve psikolojik olarak etkilenmeleri son derece doğaldır. Bu ise sosyolojik bir kanun ve gerçekliktir. Müslüman âlimler de İslam hakkında oluşturulmuş dini düşünceden faydalanmışlar, olumlu veya olumsuz yönde birbirlerini etkilemişlerdir. Aynı gelenekten gelen bireylerin birbirlerinin düşüncelerinden tamamen bağımsız olduklarını, aralarında hiçbir ortak yönün bulunmadığını söylemek imkânsızdır. Bunun en bariz örneği İmam Eş‘arî’dir. Eş’âri, hayatının büyük bir kısmını Mu‘tezilî düşüncenin hâkim olduğu Basra’da geçirmiştir. İ‘tizal fikirlerini çok iyi bilen Eş‘arî, Ebû Hüzeyl el-Allaf ve Cübbâiler gibi dönemin en önemli Mu‘tezile âlimleri arasında yer almıştır. O, kırk yaşına kadar Mu‘tezile ekolünün en önde gelen savunucularından biri olmuştur. Mu‘tezilî âlim Eş‘arî, özellikle “el-Adl” ve “Halku’l-Kur’an” konularındaki hatalı görüşlerinden dolayı mezhebini terk etme kararı almıştır. Bu kararını ve yanlış kabul ettiği fikirlerden tövbe ettiğini, bir Cuma günü Basra’daki Ulu Camide insanlara ilan etmiştir. Bu çıkışının ardından ömrünü Mu‘tezile’ye reddiye yazmaya ve onların görüşlerinin yanlışlıklarına cevap vermeye adadığını belirtmiştir. Bu düşüncesini hayata geçirirken de fikri anlamda Mu‘tezile ile fikirsel çatışma halinde bulunan insanların görüşlerinden istifade yoluna gitmiştir. Kimi konularda ise Mu‘tezile’nin kullandığı delillerden ve düşünce sisteminden kendisini bütünüyle alıkoyamamıştır. Biz de bu makalemizde Mu‘tezile sonrası Eş‘arî üzerinde devam eden Mu‘tezilî düşüncenin etkilerini konu edineceğiz.