DIVÂN-I HIKMET’IN KÖKŞETAV NÜSHASINDA ANLAM ALANLARI AÇISINDAN TÜRKÇE KÖKENLI İSIMLERİM DEĞERLENDİRİLMESİ

Names of Turkish Origin in Terms of Meaning Fields in the Kokşetav Copy of «Divân-ı Hikmet»

Özet

Makalede, Türk edebiyatının önemli şahsiyetlerinden biri olan Ahmet Yesevî’nin baş eseri Divân-ı Hikmet’in Kazakistan’ın Kökşetav şehrinde bulunan nüshasının söz varlığı ve özellikle eserin söz varlığının büyük bir kısmını oluşturan Türkçe kökenli isimler incelenmiştir. Yazıda hikmetlerde geçen üç yüz elliye yakın Türkçe kökenli isim anlam bakımından sınıflandırılmış, temalarına göre kelimelerin kültürel, etnik vb. arka planı üzerinde durulmuştur. Divân-ı Hikmet’te geçen yalnız başına anlamsız ancak cümle içerisinde anlam ilişkisi kurarken mana kazanan kelimeler, gramer açısından değil bunlar işaret ettikleri anlamlarına göre işaret, belirsizlik, benzerlik, eşitlik, tercih, tarz, araç, vasıta, varlık, yokluk, gereklilik vb. anlamları bildiren kelimeler olarak ayrılmıştır. Her anlam alanıyla ilgili kelimelerin sayısı ve sıklık oranı tespit edilmiştir. Bununla birlikte her anlam alanıyla ilgili kelimelerin Divân-ı Hikmet’in söz varlığındaki yeri ve Yesevî’nin edebî gücü ve sanatını anlatmadaki rolü üzerinde durulmuştur. Eserde kullanılan deyim, metafor, benzetme, yakıştırma gibi mecazlı anlatımlar Yesevî’nin dili kullanmadaki ustalığını, üslubunu gösterirken, eseri de söz varlığı bakımından zenginleştirmiştir.

Abstract

This article examines the vocabulary of the Kokshetav copy of the main work of one of the prominent figures of Turkic literature Khoja Akhmet Yassawi as «Diwan-i Hikmet» (Divân-ı Hikmet), and also examines the words of Turkic origin, which make up most of the vocabulary of the work. In particular, about three hundred words of Turkic origin in Hikmet were classified by meaning, semantic meanings were analyzed taking into account cultural and ethnic properties. The words used in «Diwan-i Hikmet», which do not have an independent meaning, but whose meanings are revealed when establishing semantic relations in a sentence, were distributed not according to grammatical rules, but according to the meanings they denote: such as orientation, uncertainty, similarity, equality, preference, style, causality, presence-absence The number of words related to each semantic group and the frequency of their use were determined, special attention was paid to semantic groups with a rich vocabulary. At the same time, the features of the work were noted as the place of the words included in each semantic group in the vocabulary of «Diwan-i Hikmet», their emotional and expressive power. Such artistic means as phraseology, metaphor, comparison, epithet, idiom used in the language of the monument indicate that Yassawi skillfully used words and reflects his peculiar stylistic features and the richness of the vocabulary of the monument.

Anahtar kelimeler: Ahmet Yesevi, Divan-ı Hikmet, Kökşetav Nüshası, Söz Varlığı, İsimler.