On the bir ikintiske basıraşıp … from Altun Yaruk Eight Book

Altun Yaruk Sekizinci Kitapta Geçen bir ikintiske basıraşıp … İbaresi Üzerine

Abstract

This article examines the words bir ikintiske “to the second one, one to another” and basıraş- “to prevail, to rival” in the sentence barçada bir ikintiske basıraşıp kunuş kırma kılurlar “They all oppress and push against each other” in Eighth Book of Altun Yaruk (Chapter 20). The word bir ikintiske which is peculiar to Uighur has been read as bir ikintişke by some of the researchers, where -ş- is assumed as reciprocal suffix. Fewer researchers read the phrase as bir ikintiske and have claimed that the morpheme in question is the possessive suffix +si. Since the verbs which occur after the phrase often contain reciprocal morphemes (with reciprocal suffix -ş-), it is usually assumed that the suffix -ş- in these verbs affected the previous word; but due to the fact that the phrase is not used only with reciprocal suffixes in the Uighur and Karakhanid texts (as they occur in bir ikindike and bir ikintisi forms) and due to the phonetic and morphological rules of Turkish from past to present it was concluded here that the phrase should be read as bir ikintiske and the presence of the third person possessive suffix with its vowel dropped should be accepted. The hapax verb basıraş- examined in the second part is very problematic. Although it seems like the causative form of the Turkish verb bas- at first glance; due to the facts that the vowel of this causative suffix often occurs round and the noun form basir “deception, intrigue” (Lessing 1960: p. 90) was detected in Mongolian makes it difficult to decide on the origin and structure of the word.

Özet

Bu makalede Altun Yaruk’un Sekizinci Kitabında yer alan (20. Bölüm) barçaḍa bir ikintiske basıraşıp kunuş kırma kılurlar “Hepsi bir diğerine baskı yapıp (birbirleriyle) itişip kakışırlar.” cümlesindeki bir ikintiske “bir ikincisine, bir diğerine” ile basıraş- “birbirine üstün gelmeye çalışmak, çekişmek” sözleri ele alınacaktır. Uygurcaya özgü bir ikintiske sözü araştırmacıların bir bölümü tarafından bir ikintişke olarak okunmuş, burada varsayılan -ş-, işteşlik eki kabul edilmiştir. Sayısı daha az olan araştırmacı grubu ise bir ikintiske olarak okudukları ibarede +si yapısının iyelik eki olduğunu düşünmüştür. İbareden sonra yer alan fiillerin çoğunlukla işteş yapı içermesi, söz konusu fiillerdeki -ş- işteşlik ekinin bir önceki sözcüğe etkisi olarak görülse de hem Uygur hem de Karahanlı dönemi metinlerinde ibarenin sadece işteş yapılarla (-ş- eki almış fiil) birlikte kullanılmaması, bir ikindike ve bir ikintisi şekillerinin de bulunması ve Türkçenin geçmişten günümüze gelen ses ve şekil bilgisi kuralları nedeniyle yapının bir ikintiske olarak okunması ve ünlüsü düşmüş 3. kişi iyelik ekinin varlığının kabul edilmesinin uygun olduğu düşüncesine varılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde yer alan ve tekörnek olan basıraş- fiili ise birçok sorunu barındırmaktadır. Sözcük ilk bakışta Türkçe bas- fiilinin ettirgen biçimi görülse de söz konusu ettirgenlik ekinin ünlüsünün çoğu zaman yuvarlak oluşu, sözcüğün basir “hile, entrika” (Lessing 1960: s. 90) şeklinde isim olarak Moğolcada tespit edilmesi sözcüğün kökeni ve yapısı hakkında karar vermeyi güçleştirmektedir.