Old Uyghur Turks' concept of Devi

Abstract

Throughout history different religions as Manichaeism, Buddhism, Christianity, Judaism and Islam had been accepted by different Turkic tribes and nations. In all these religions one of the most important concept is the Devil. Thus this concept existed in various forms in Turkish according to the era. In time the concept also took place in proverbs and idioms. Especially old Uyghur Turks gave many names to the Devil as a consequence of their Buddhist and Manichaean beliefs. After years the number of namings for the Devil decreased. The words related to the Devil in Old Uyghur language can be listed as follows: amanizi, ama- nuşi, asuri, ayna, basaman, butı, çantani, çitriçiri, daka, erklig kan, erklig ölümlüg şmnu, gopali, ha- imavadi, içgek, kalaşatari, karmasırıştı, katadakini, katanggatamali, katapudani, kilimbi, kimavati, kumbantı, kutayu, madar, maĥaruk, manir, maruti, ongjın, özüt, pançalakanti, pançalakari, pançali, pançaşiki, pançiki, pantaraki, paranati, patar, pret, pudani, raķşas, şamika, şımnu, tinki, tupalı, upa- kati, uru, yaksa, yek etc. Although some of these words are originated from Turkish, most of them are taken from especially Sanskrit and others from Sogdian and Tokharian. In this article based on words related to the Devil in old Uyghur texts, firstly the naming expressions for the Devil are examined and categorized in conceptual groupings, and then old Uyghur Turks perception of the Devil is discussed. Based on this discussion it is proved that their perception is much more different than the perception of divine religions. Lastly the kinds of devil and hierarchy among them according to Uyghurs perception are explained.

Özet

Türklerin tarihin değişik dönemlerinde inanmış oldukları Maniheizm, Budizm, Hristiyanlık, Musevilik, İslamiyet gibi dinlerde önemli bir yer tutan kavramlardan biri de şeytandır. Türkçede dönemine göre farklı kelimelerle ifade edilen bu kavram, zaman zaman atasözü ve deyimlerde de kendine yer bulmuştur. Özellikle Eski Uygurca döneminde o dönemin Maniheist ve Budist inanışlarının bir gereği olarak şeytan için pek çok adlandırma yapılmış; sonraki dönemlerde ise bu adlandırmalar azalmıştır. Eski Uygurcada geçen şeytanla ilgili kelimeler amanizi, amanuşi, asuri, ayna, basaman, butı, çantani, çitriçiri, daka, erklig kan, erklig ölümlüg şmnu, gopali, haimavadi, içgek, kalaşatari, karmasırıştı, katadakini, katanggatamali, katapudani, kilimbi, kimavati, kumbantı, kutayu, madar, maĥaruk, manir, maruti, ongjın, özüt, pançalakanti, pançalakari, pançali, pançaşiki, pançiki, pan- taraki, paranati, patar, pret, pudani, raķşas, şamika, şımnu, tinki, tupalı, upakati, uru, yaksa, yek vb. şeklinde sıralanabilir. Bu kelimelerin bir kısmı Türkçe kökenliyken; çoğu, Sanskritçe başta olmak üzere Toharca, Soğdça gibi yabancı dillerden alıntılanmıştır. Bu çalışmada Eski Uygurca eserlerde geçen şeytan ile ilgili kelimelerden hareketle; öncelikle şeytanın adlandırılması ve ilgili kelimelerin kavramsal gruplandırılması ortaya konacak; böylelikle de Eski Uygur Türklerinin şeytan kavramını nasıl algıladıkları tespit edilmiş olacaktır. Tespit edilen verilerden hareketle Eski Uygur Türklerinin şeytanı kitabî dinlere nazaran farklı algıladıkları söylenebilir. Onlara göre, şeytanın türleri, kendi içinde sınıfları, prensleri ve komutanları bulunmaktadır.