The social and spatial reflections of culinary culture on traditional Diyarbakır houses

Mutfak kültürünün geleneksel Diyarbakır evlerine sosyal ve mekânsal yansımaları*

Abstract

The effect of the production traditions, the nomad settled life, the religion of Islam have ap- peared on dwelling types. These traditional dwellings that do not exist today, maybe which there are few samples of are the last examples of this life custom. The importance and the place of kitchen in life cant be denied in Anatolia. The study was conducted in terms of samples taken from traditional houses which reached up to the present time in Diyarbakır, an Anatolian city, which shelters the cul- tural traces and the spatial characteristics of the past. In the historical process from Central Asia up to today, factors such as the diversity of the products offered by Asian and Anatolian lands, interaction with other cultures, the presence of Anatolian cuisine originated from Ottomans and Mesopotamia are the elements helping identify the spatial and social characteristics of historical Diyarbakır cuisine. Food prepared by people with the aim of meeting vital needs; the way this food is cooked; how, when and where it is eaten vary depending on the habits of social groups. Taken place since the existence of mankind in order to ensure the continuity of nutritional needs is a fact of life. Over time, socio-cultural, economic, technological conditions and habits have also changed the purpose of feeding. Historically, the most basic sense of the cooking space kitchen changed and evolved with humanity in the process. In this study, the meaning of the social and spatial characteristics of historical Diyarbakır cuisine, along with traditional dwellings have been introduced.

Özet

Tarih öncesinden günümüze kadar gelen üretim biçim ve gelenekleri, göçebe-yerleşik hayat ve İslam dininin etkisi yaşamın içinde mekânsal anlamda ortaya çıkmıştır. Günümüzde sayıları gitgide azalan geleneksel konutlar bu yaşam geleneğinin son örnekleridir. Anadoluda mutfağın yaşam içindeki yeri ve önemi yadsınamayacak ölçüdedir. Geçmişin kültürel izlerini ve mekânsal özellikleri içinde barındıran bir Anadolu kenti olan Diyarbakırda günümüze kadar gelebilmiş geleneksel evlerden örnekler alınarak çalışma yapılmıştır. Orta Asyadan günümüze kadar süren tarihsel süreçte Asya ve Anadolu topraklarının sunmuş olduğu ürünlerin çeşitliliği, diğer kültürlerle yaşanan etkileşim, kaynağını Osmanlı ve Mezopotamyadan alan Anadolu mutfağının varlığı gibi etkenler Diyarbakır tarihî mutfağının mekânsal ve sosyal özelliklerinin belirlenmesini sağlayan unsurlar olmuştur. Kişinin, yaşamsal ihtiyaçlarını karşılamak için hazırladığı yemekler ve onları ne biçimde sağlayıp pişirdiği; yemeği nasıl, ne zaman ve nerede yediği kendi toplumsal grubunun alışkanlıklarına göre değişir. Beslenme ihtiyacı yaşamın devamlılığının sağlanması amacıyla insanlığın varoluşundan beri süregelmiş bir olgudur. Zamanla meydana gelen sosyokültürel, ekonomik, teknolojik değişimler beslenme amacını ve alışkanlıklarını da değiştirmiştir. Tarihsel süreç içinde en basit anlamıyla pişirme mekânı olan mutfak da insanlıkla beraber değişip gelişmiştir. Bu çalışmada; tarihî Diyarbakır mutfaklarının geleneksel konut içindeki anlamı sosyal ve mekânsal özellikleri ile birlikte ortaya konulmuştur.