The Tradition of Kalam-khan in Ahl-e Haqq and the Role of Kalam-khan Records ("Conks") in the Conservation and Transmission of Tradition "Huma Bird Fell Down But Didn't Die"

EHL-İ HAKLARDA KELÂMHÂNLIK GELENEĞİ VE KELÂMHÂN DEFTERLERİNİN GELENEĞİN KORUNMASI VE AKTARIMINDAKİ ROLÜ1 "Hüma Kuşu Yere Düştü Ölmedi"

Abstract

The eternity of the sacred word believed to be alive within Alevi belief system, as it doesn't correspond with the idea that the word when written down will be frozen or will disappear, shapes on a belief that the writing will carry again the sacred word to its owner. Within the belief system this situation is explained by the Alevi view and interpretation of the "cycle theory" which is called "Don-Ba-Don" by Ahl-e Haqq. With this aspect Ahl-e Haqq belief, just as in other Alevi communities, ascribes an exclusive and esoteric meaning to Kalam-khans and Kalam-khan records as guardian and carrier of the sacred word. Kalam-khans having qualifications of guardians and carriers of the sacred word in the "cem" ceremonies of Ahl-e Haqq one of the Alevi communities in Iran, preserved kalams of 24 sacred "zakirs" known as "24 guyende" in "conks" and "mecmuas" called "Defter". Right along with the functions of training kalam-khan and transmitting kalams to next generations, Kalam records ("defter") contribute directly to keeping alive kalams in oral tradition and belief-centered rituals. It occurs that kalams are quite rich in mythic and ritual elements specific to Ahl-e Haqq belief and that Ahl-e Haqq "cems" are rituals performed in the context of cosmogonic and escatologic myths and, on that sense, directly tied in with kalams. Kalam-khan records have quite a significant place among Ahl-e Haqqs in the conservation and transmission to future generations of kalams which play an important role in the mutual continuity of myths and rituals. In this study, it is given information about basic concepts and terms related to Kalam-khan tradition which hasn't been examined in detail up to the present. On the basis of the interviews made in our field researches on the various locations in Iran where Ahl-e Haqq Turks live and the Kalam-khan records that we located, it is done an analysis about the roles of Kalam-khan records in conservation, transmitting and keeping alive belief and tradition

Özet

Alevi inanç sistemi içerisinde canlı olduğuna inanılan kutsal sözün ölümsüzlüğü, onun yazıya aktarımıyla donacağı ya da yok olacağı düşüncesiyle uyuşmadığı gibi; yazının, kutsal sözü yine kendi sahibine taşıyacağı (hatırlatıcı olacağı) inancı üzerine şekillenir. İnanç sistemi içerisinde bu durum, Ehl-i Hakların "don-ba-don"luk şeklinde adlandırdığı, Aleviliğin devir nazariyesine bakışı ve yorumu ile izah edilir. Bu yönüyle Ehl-i Hak inancı, tıpkı diğer Alevi topluluklarında olduğu gibi, "kelâmhânlara" ve "kelâmhân defterlerine" kutsal sözün koruyucusu ve taşıyıcısı olarak özel ve bâtıni bir anlam yüklerler. İran'daki Alevi topluluklarından Ehl-i Hakların cem ritüellerinde kutsal sözün koruyucusu ve aktarıcısı olma vasıflarına sahip olan kelâmhânlar, "yirmi dört gûyende" olarak adlandırılan yirmi dört kutsal/ulu zâkirin/ozanının kutsal kabul edilen kelamlarını (deyiş/nefes), "defter" adını verdikleri cönk ve mecmualarda muhafaza etmişlerdir. Kelâm defterlerinin kelâmhân yetiştirme ve kelâmları sonraki kuşaklara aktarma işlevlerinin yanı sıra, kelâmların sözlü gelenekte ve inanç merkezli ritüellerde yaşatılmasına doğrudan katkıları söz konusudur. Kelâmların Ehl-i Hak inancına özgü mitik ve ritüelik unsurlar bakımından oldukça zengin oldukları görülür. Ehl-i Hak cemleri kozmogonik ve eskatolojik mitler bağlamında icra edilen ve bu yönüyle de kelâmlarla doğrudan bağlantısı olan ritüellerdir. Kelâmhân defterleri mit ve ritüelin karşılıklı devamlılığında önemli rol üstlenen kelâmları korumaları ve gelecek kuşaklara aktarmaları bakımından Ehl-i Haklar arasında oldukça önemli bir yerde dururlar. Bu makalede, bugüne kadar ayrıntılı olarak incelenmeyen kelâmhânlık geleneği ile ilgili temel kavram ve terimler hakkında bilgi verilmiş, İran'da Türk Ehl-i Hakların yaşadığı çeşitli yerleşim birimlerinde gerçekleştirdiğimiz saha çalışmalarındaki mülakatlar ve tespit ettiğimiz kelâmhân defterleri üzerinden, kelâmhân defterlerinin inancın ve geleneğin korunması, aktarılması ve yaşatılmasında üstlendiği roller hakkında incelemelerde bulunulmuştur