Political and Intellectual Tendencies in Early 20th century Turkestan: View from Petersburg and Istanbul

XX. Yüzyılın Başlarında Türkistan'da Siyasi ve Entelektüel Eğilimler: Petersburg ve İstanbul'dan Bir Bakış

Abstract

The spread of Jadidism and its ideas in Turkestan at the beginning of the 20th century, as well as the political situation and the intellectual environment in the region, became objects of discussion not only in the governmental circles of the Russian Empire, but also in the pages of the Russian and Muslim periodicals. In particular, in addition to Tarcuman and Waqt in Russia, the Turkish press of the “Islamist” direction, which arose after the 2nd Constitutional Revolution of 1908, began to pay more attention to the socio-political and economic situation of Turkestan Muslims. These periodicals, based on their political direction, printed, in most cases, analytical, review materials of an informational nature and received letters from local intellectuals.

Özet

20. yüzyılın başlarında Türkistan'da ceditçilik hareketi ve fikirlerin yayılması, bölgedeki siyasi durum ve entelektüel ortam, yalnızca Rus İmparatorluğu'nun hükümet çevrelerinde değil, Rus ve Müslüman dergilerinin sayfalarında da tartışma konusu oldu. Özellikle Rusya'daki Tarcüman ve Vakit’in yanı sıra, Türkiye'deki 2. Meşrutiyet Devrimi'nden sonra ortaya çıkan “İslamcılık” yöndeki Türk basını, Türkistan Müslümanlarının sosyo-politik ve ekonomik durumuna daha fazla ilgi göstermeye başladı. Bu süreli yayınlar, politik yönlerine bağlı olarak, çoğu durumda, analitik olarak basılmış, bilgi niteliğinde materyalleri gözden geçirmiş ve yerel entelektüellerden mektuplar almıştır.Çarlık yetkilileri, komşu devletlerdeki siyasi durum ve bunların Türkistan halkının siyasi havası üzerindeki olası etkileri konusunda endişelenmeye başladı. Bağımsız muhbir ve ajan ağlarına sahip Harp ve Dışişleri Bakanlığı ile İçişleri Bakanlığı’na bağlı yeni oluşturulan Türkistan İlçe Güvenlik Birimi, "sakıncalı" vatandaşları yakından izliyordu. Böylelikle bu daireler geniş bir istihbarat ve muhbirler ağı oluşturmuş ve bu vatandaşlar hakkında detaylı bilgi toplamıştır. Toplanan materyallerin analizi yetkililer tarafından yerel halkın yaşamındaki olaylarla ilgili her türlü korkuyu ortaya koyan muhtıra şeklinde alındı. Yetkililer, bölgedeki Rus hâkimiyetinin ana tehdidi olarak kabul edilen Türk ve Afgan nüfuzundan özellikle endişe duyuyorlardı. Bu komşu devletlerden kaynaklanan pan-İslamizm fikirleri, Rusya'nın bölgedeki mevcut politikasını büyük ölçüde sarsabilir.Müslümanları birleştirme, Batı'nın ilerici biliminin meyvelerini asimile etme ve sömürge politikasına karşı mücadele etme fikri daha çok Türkistanlı gençleri çekmeye başladı. Onlar, bir şekilde dış dünyadan soyutlanmış olsalar da, “İslamcılık” fikirlerini yoğun bir şekilde kışkırtan basını daha sık almaya ve okumaya başladılar.Bu makalede yer alan "pan-İslamizm" kavramı, Jön Türklerin Rusya, özellikle de Türkistan Müslümanları üzerindeki ideolojik etkisi, Rus devletine karşı antiemperyalist bir hareketin gelişmesine ve tüm Müslümanların Osmanlı Sultanı'nın tek bayrağı altında toplanmasına katkıda bulunduğuna inanan Rus siyasetçilerin bakış açısından değerlendirilmektedir.Bu makale, Türk süreli yayınlarından materyallerin ön analizlerini ve ayrıca 20. yüzyılın ikinci on yılının başında Türkistan'daki siyasi ve entelektüel eğilimlerin gelişimi hakkında genel ve analitik bilgi sağlayan Türkistan'daki Rus yetkililerin politikasını sunmaktadır. Çalışma kapsamında Türkistan Müslümanlarının ulaştığı Ṣırāṭ-ı Müstaqīm, Ta‘āruf-i Müslimīn ve Ḥikmet dergilerinin materyalleri analizde ağırlıklı olarak yer aldı.Ayrıca bu makale esas olarak görüşlerin belirli bir değerlendirmesini yapmanın yanı sıra Rus güç yapılarını ve Osmanlı toplumunun temel ideolojik yönlerini, bunların Türkistan'daki siyasi ve entelektüel eğilimlerle ilişkisini belirlemeye yönelik ön girişimler sunmaktadır. Analiz ayrıca, kendi görüşleri aracılığıyla anavatanlarındaki siyasi ve entelektüel eğilimleri değerlendirmeye çalışan Türkistanlıların gönderdiği materyalleri içermektedir. Türk basınının reformist eğilimlerin gelişimine ilişkin görüşlerini incelemeye yönelik bu ilk girişimler, 20. yüzyılın başında Türkistan'da yaşanan olayların anlaşılmasına ve objektif değerlendirilmesine de belli bir açıklık getirmektedir.

Keywords: Türkistan tarihi, Rusya İmparatorluğu, Osmanlı Devleti, İslamcılık, basın