New Language and Polysemy in the XIXth Century

Abstract

In the 19th century historical circumstances experienced various ways of modernization in Turkey and the Turkic World. The opening of modern schools, establishing the public school system, as more people became literate, the development of printing press, the growth of cultural publications and the arrival of novels and theatre plays from Europe brought novelty to the society and created a new language. According to the general linguistics data it is well known that the meaning structure of a language is directly related to the life of the society and the changes in life are directly reflected in the semantics of the language. Being associated with the title it is necessary to emphasise the connection between society and language from the polysemy point of view. The Turkish word for organization, ocak, as used in the military terminology Acemi ocağı, Yeniçeri ocağı, Cebeci ocağı, Topcu ocağı can be accepted as examples of polysemy. As another example, the Turkish word sancak had the meaning "flag" during the Ottoman Empire, but “administration” and “command” during the XV century as well as "administrative region". However, the word oda, which has also got a modern meaning “an official association for business owners”, in the connection with sanayi odası, ticaret odası, got this meaning obviously in the translation (calque) of the French word chamber (calque) after the Tanzimat in the XIX century. A lot of words started to derive from French language into Turkish during the XIX century and still a precious number of borrowed words exist almost unchanged. In addition to these, like the copied meaning (calque) examples as ticaret odası, sanayi odası, polysemy needs to be examined more detailed. This article examines the polysemy of the words oda “chamber”, daire “office” etc.

Özet

XIX. asır, Türkiye’de ve Türk Dünyasında kendilerine göre tarihî şartlarla farklı biçimlerde modernleşmenin yaşandığı bir çağdır. Modern okulların açılması, yaygın eğitimin kurulması, okuma-yazmanın yayılması, yazılı kültürün ve basının gelişmesi, roman ve tiyatro gibi edebiyat türlerinin Avrupa’dan gelişi hemen göze çarpan yeniliklerdir. Bu yenilikler çağı hiç şüphesiz yepyeni bir dil yarattı. Genel dil bilimi verilerine göre, bir dilin anlam yapısının toplumun yaşantısına doğrudan bağlı olduğunu ve yaşantıdaki değişimlerin doğrudan doğruya dilin semantiğine yansıdığını biliyoruz. Bu toplum ve dil bağlantısını konumuz olan çok anlamlılık dolayısıyla iyice vurgulamak gerekir. Türkçe ocak sözünün Acemi ocağı, Yeniçeri ocağı, cebeci ocağı, topçu ocağı gibi teşkilat adları, askerî terminolojideki biçimleri çok anlamlılık (polysemy) örnekleridir. Yine Türkçe sancak “bayrak” Osmanlılarda, XV. yüzyılda “idare” ve “kumanda” anlamları yanında artık “idarî bölge” polisemik anlamına da geçmiştir. Ancak oda sözündeki bu çok anlamlılığın yanı sıra “serbest meslek adamlarını içinde toplayan resmî birlik” gibi yeni anlamının ve sanayi odası, ticaret odası gibi kullanımlarının XIX. asırda Tanzimat’tan sonra Fransızca chambre sözünün tercümesi (calque) ile meydana geldiği anlaşılıyor. Yenileşme çağı olan XIX. asırda Türkçeye geçmeye başlayan Fransızca alıntılar, bugün azımsanmayacak kadar çoktur ve dilde neredeyse değişmeden yaşamaya devam etmektedir. Bunların yanı sıra ticaret odası, sanayi odası örneklerindeki gibi kopyalanmış anlamlar ise incelenmeye muhtaç çok anlamlılıklar arasında örtülü durmaktadır. Bu makalede oda, daire vb. kelimelerde çok anlamlılık olgusu incelenecektir.