Journals / Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi / 2019 / Cilt: 9 - Sayı: 3
مراحل تطوُّر علم البلاغة عند العرب
- Pages
- 195–218
- DOI
- —
Abstract
البلاغة العربية ركن أساسي من أركان الدراسات القرآنية والفقهية كما أنها ركن أساسي من دراسة البلاغة النبوية في الحديث الشريف، وكلام العرب في منجزيه؛ الشعري والنثري.يتناول هذا البحث نشأة علم البلاغة العربية والخلاف حول مفهومي الفصاحة والبلاغة بين رواد البلاغة العربية، ثم نعرض فيه أبرز المسائل البلاغية في التراث البلاغي.نشأة البلاغة تتشكل من ثلاث مراحل. من خلال مراحله الأولى التي كانت تدور حول مناظرات الشعراء وسجالاتهم والتحكيم فيما بينهم ممن يشهد لهم بالسبق كالنابغة الذبياني، إضافةً إلى آراء اللغويين والنحاة وعنايتهم بالألفاظ ودلالتها. أما المرحلة الثانية فهي التي كان التصنيف البلاغي متضمَّناً إمّا في كتب الأدب العامة أو في كتب النقد وهي تمتد من القرن الثالث الهجري إلى أواخر القرن الرابع الهجري. أما المرحلة الثالثة فهي التي فرغ فيها مؤلّفون من النقاد بتخصيص الحديث بالبلاغة وتقييدها وتسمية أجزائها، حيث ظهرت كتب البلاغة الخالصة.كما سنقف عند أهم علماء البلاغة العربيّة ممّن يُعدُّون مؤسّسي عِلم البلاغة العربيّة وسنعرّف بأهمِّ كتبهم ومؤلّفاتهم؛ ومن أهم هؤلاء الجاحظ الذي أورد في كتابه "البيان والتبيين" كثيراً من الآراء حول الفصاحة والبلاغة والخطابة, وسرد نماذج لجيّد الشعر, ومُتخيَّر خُطب العرب، وأبي الهلال العسكري صاحب "كتاب الصناعتين" الذي أورد فيه تقريباً كلّ ما عُرف إلى عصره من مباحث علوم البلاغة الثلاثة: المعاني والبيان والبديع, وإن كانت لم تكن بعد قد استقلّت وتميّز بعضها عن بعض، والسَّكاكي صاحب كتاب "مفتاح العلوم" وقد قسَّمه للبيان والمعاني لكنّهما صيغا وفق النظرة المنطقيّة وحدودها العلميّة الشكليّة، وعبد القاهر الجرجاني صاحب "أسرار البلاغة" الذي وضع نظرية علم البيان بقواعده ومباحثه. كما سنعرض في هذا البحث معنى الفصاحة والبلاغة, ونقف عند أهم المصطلحات البلاغيّة وتطوّر تلك المصطلحات من قرن إلى آخر.
Özet
Arap Belağatı, Kuran, Hadis, fıkıh, şiir ve nesir araştırmalarının temelini oluşturmaktadır. Bu çalışma, Belağat ilminin doğuşu ve yayılması, fesahat ve belâğat arasındaki farklılıkların belâğatcilarin açıkladığı şekilde dile getirilmesi, belâğata ait olan meselelerin belâğat kültürü içerisinde incelenmesini içermektedir. Belağatın gelişimi 3 aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada şairler, Nebiğa ez-Zubyânî’nin de aralarında olduğu hakem heyetine ve kelimelerin anlamlarına dikkat çekmek için dilbilimcilere şiirlerini sunarlardı. İkinci aşama, hicri 3. asırla 4. asrın sonlarina kadar tenkid kitapları ve genel edebiyat kitabları adıyla belağat ilminin sınıflandırıldığı dönemdir. Üçüncü aşamada da belağat ilmi ile alakalı maddeleri kayıt altına alma, isimlendirme üzerine özel calışmalar yapılmış ve özel belâğat kitapları telif edilmiştir. Ayrıca en önemli belâğat alimleri ve bu alimlerin yazdigi en önemli belağat kitapları uzerinde duracağız. Bunlarin en önemlisi Cahizdir ki “el-Beyân ve’t-Tebyîn” adlı kitabinda hitabet, belâğat ve fesahatla alakalı pek cok görüş bildirmiş ve güzel şiir örnekleri aktarmıştır. Ve Ebu Hilal el-Askeri “Kitabu’s-Sınâ‘ateyn” isimli kitabında kendi asrına kadar olan Belâğat, Ma‘âni, Beyan ve Bedi‘ ile alakalı - her ne kadar bu kitapta bunlari ayri ayri beyan etmemiş olsada - tüm bilgileri yazmistir. es-Sekkaki ise “Miftâhu’l-‘Ulûm” adlı kitabın İlmi Beyan ve İlmi Bedi‘ diye iki kısma ayırıp mantığa uygun ve bilimsel sekilde yazmistir.Abdulkadir el-Curcânî de “Esrâru’l-Belâğa” adlı eserinde ortaya koyduğu kurallar ve görüşlerle Beyan ilmini teorik temellere oturtmuştur. Son olarak da fesahat ve belâğattan bahisedip belâğat terimleri üzerinde duracağız.