Portrait and Self-Portrait: Ibrahim Müteferrika’s Mind Games

Abstract

The paper deals with an intellectual who was famous in Ottoman cultural history as the founder of the first Turkish printing house (1726). He was a Hungarian born Protestant (allegedly Unitarian), who left his homeland in Transylvania in the late seventeenth century, took refuge in the Ottoman Empire and converted to Islam, gaining a new Ottoman and Muslim identity under the name Ibrahim Müteferrika. The paper reveals Müteferrika’s portrait and self-portrait by dwelling not only on the few available narratives dealing with it, but also on those aspects of Müteferrika’s postTransylvanian activities in which one could see some important idiosyncrasies of his pre-Ottoman identity. To date, there are only three narratives revealing Müteferrika’s biography: of Müteferrika’s contemporaries César de Saussure and Charles Peyssonnel, as well as of Müteferrika himself. However, Saussure’s and Peyssonnel’s portraits, on the one hand, and Müteferrika’s self-portrait, on the other, allow us to contrats the images appearing from them. All three biographical narratives provide a basis for different and even controversial interpretations of the following more or less unclear issues: how exactly did Müteferrika become an Ottoman subject; what was his religious affiliation before Islam; and how did he convert to Islam: of his own free will or under the pressure of unfavorable circumstances? Müteferrika himself may have created a much more favorable self-image through mystifying the circumstances that led to his conversion. This story could serve also as an act of submission before his new Muslim rulers. In other words, Müteferrika probably created an alternative and fictitious self-portrait, which is much more plausible than the real one.

Özet

Bu makalede, Osmanlı kültür tarihinde ilk Türk matbaasının kurucusu olarak ün kazanmış olan bir aydın ele alınmaktadır. Söz konusu kişi Macar asıllı bir Protestan (iddialara göre Üniteryen) olup, 18. yüzyılın sonralarında memleketi olan Erdel’i terk ederek Osmanlı’ya sığınmıştır. Daha sonra ihtida edip İbrahim Müteferrika adını alarak Müslüman-Osmanlı kimliğini benimsemiştir. Çalışmada, İbrahim Müteferrika ile ilgili günümüze ulaşan az sayıdaki anlatılardan aktarılanlarla yetinilmemiş, Müteferrika’nın portresi ve otoportresi, Osmanlı olmadan önceki kimliğine dair önemli hususlar hakkında bize ipuçları veren Erdel sonrası hayatından hareketle çizilmiştir. Müteferrika’nın hayatı hakkında bilgi veren sadece üç anlatı bilinmektedir: Müteferrika’nın kendi yazdığı hayat hikâyesi, Müteferrika’nın çağdaşı César de Saussure’ün ve Charles Peyssonnel’in kaleme aldığı mektup ve raporlar. Bununla birlikte gerek Saussure ve Peyssonnel tarafından çizilen portreler, gerekse Müteferrika’nın çizdiği otoportre, bu portrelerde beliren farklı imgelerin karşılatırılabilmesi açısından oldukça faydalıdır. Söz konusu üç anlatıdan hareketle Müteferrika’nın tam olarak ne zaman ihtida ettiği, Müslüman olmadan önce hangi Hıristiyan mezhebine bağlı olduğu ve kendi isteğiyle mi, yoksa içinde bulunduğu olumsuz şartlardan dolayı mı Müslüman olduğu gibi girift meseleler hakkında yeni ve iddialı yorumlar yapılmıştır. Müteferrika’nın, ihtidasıyla ilgili gerçekleri gizemli bir hâle getirerek yeni konumuna daha uygun düşen, yani yeni hükümdarına yaranmak için gerçektekinden farklı, düzmece bir otoportre çizmiş olduğu düşünülebilir.

Keywords: İbrahim Müteferrika, Osmanlı kimliği, ihtida, 18. yüzyıl, otoportre