Reminiscence of a Forgotten Inheritage in Celvetiyye of Cyprus: The Building and Revival of the Mausoleum and Dervish Lodge of Kutup Osman Efendi in Magosa

Kıbrıs Celvetiliğinde Unutulmuş Bir Mirasın Yeniden Hatırlanışı: Magosa Kutup Osman Efendi Türbe ve Dergâhının İnşa ve İhyası

Abstract

This article about the Kutup Osman Efendi Dervish Lodge, located out-side of the walls of Famagusta in the Turkish Republic of Northern Cyprus, focuseson the changes the lodge went through especially before the nineteenth centurybased on the archival documents, engravings, maps and the recent literature. At-pazari Osman Fazlı Efendi (1632-1691), who was among the most salient figuresof Celvetiye brotherhood and who dispatched around 150 disciples, including therenowned İsmail Hakkı Bursevi, to various parts of the Ottoman Empire, ended upbeing exiled to Famagusta where he deceased in 1691 because of his significant degreeof intervention in politics in Istanbul. The tomb of this significant figure, who wasburied in the outskirts of the Ottoman Graveyard located outside of the walls of theFamagusta, was eventually lost. Seyyid Mehmet Aga, also a member of the Celvetiyebrotherhood and a head royal door-keeper, who was appointed to Cyprus as a taxofficer (muhassil), found his tomb and built a mausoleum for him. Even though thismausoleum is mentioned in the endowment deeds, there is no mention of the masjidbuilt next to it. Similarly, the fact that there was a dervish lodge in that location pre-viously goes unnoticed. This article examines the mausoleum and the constructionaround it, the historical evolution of the area since the conquest of Cyprus, and itanalyzes centuries-long archeological/cultural layers while observing the transforma-tion of this previously Christian site into an Islamic one.

Özet

Bu makalede bugün Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde Magosa sur dışındabulunan Kutup Osman Efendi Dergâhına ilişkin mevcut arşiv belgeleri, gravür, haritalarve yakın dönem araştırmaları değerlendirilerek dergâhın tarihsel süreçte geçirdiğideğişiklikler belirlenmeye, mevcut araştırmalarda yer almayan 19. yüzyıl öncesidergâhı hakkında tespitler yapılmaya çalışılmıştır. Osmanlı coğrafyasının muhtelifbölgelerine gönderdiği ve aralarında İsmail Hakkı Bursevi’nin de olduğu 150 kadarhalifesi ile 17. yüzyıl Celvetiliği’nin dikkat çeken simalarından biri olan AtpazarîOsman Fazlı Efendi (1632-1691) İstanbul siyasi hayatında önemli bir yer edinmişve zaman zaman siyasete müdahaleleri dolayısıyla da sürgün edilerek son sürgünyeri olan Magosa’da 1691 yılında vefat etmişti. Magosa kalesi sur dışında bulunanOsmanlı Mezarlığı gerisine defnedilen Celvetiliğin bu önemli simasının zamanla kaybolankabri yine bir Celveti olan saray kapıcıbaşılarından ve Kıbrıs’a muhassıl olarakatanan Seyyid Mehmet Ağa tarafından 19. yüzyıl başlarında bulunarak kendisi içinbir türbe yapılmıştır. Seyyid Mehmet Ağa’nın yaptırdığı Kutup Osman Efendi Türbesindenvakfiyelerinde söz edilmiş olmasına rağmen bitişiğinde bulunan mescidinbina edildiği belirtilmemiş, daha önceden aynı yerde bir tekke/dergâh olduğundan dasöz edilmemiştir. Çalışma, türbe ve etrafındaki yapılar topluluğunun tarihteki izlerinisürmekte ve Kıbrıs’ın fethinden itibaren geçirdiği değişimi incelerken yüzlerce yıldaoluşmuş olan arkeolojik/kültürel katmanların çözümlemesini yapmakta Hristiyankutsal mekânlarının İslâmlaştırılması ve dönüşümü sonucu ortaya çıkan yeni kültürelmekânları incelemektedir.

Keywords: Kıbrıs, Kutup Osman Efendi Tekkesi, Osmanlı Mirası, Kıbrıs’ta Türk Kültürü, 19. Yüzyıl Kıbrıs’ta Osmanlı Mimarlığı