SOME LIMITATIONS ON THE CONTROLLABILITY OF THE REFERENT IN TURKISH DEMONSTRATIVES

TÜRKÇE İŞARET SÖZCÜKLERİNDE GÖNDERGENİN KONTROL EDİLEBİLİRLİĞİ ÜZERİNDEKİ BAZI KISITLAMALAR

Abstract

More recent linguistic works on Turkish demonstratives have turned their attention to theconcept of controllability which is one of the pragmatico-semantic parameters and which conditionsthe occurrence of the text-dependent (non-anaphoric) usages of bu and o in the verbal text. In thisstudy, it is shown that Turkish has a phenomenon which cannot be purely explained in terms of thisconcept, and it is argued that (i) there are some limiting conditions determining the distribution ofthe non-anaphoric demonstratives other than this parameter in Turkish demonstrative use, (ii) theinterchangeability between the antecedent noun and the co-referential noun is one of the crucialfactors that are operative in the selection of the appropriate usages of the non-anaphoric bu and o, (iii)on the situation where the intended referent is within the controllable domain of the speaker, ‘bu’ isused to refer to it if the co-referential noun semantically contains the antecedent noun, and ‘o’ is usedto refer to it if the antecedent noun contains the co-referential noun, (iv) on the situation where thereferent is not within the controllable domain of the speaker, ‘o’ refers to it regardless of whether theco-referential noun semantically contains the antecedent noun or not, (v) time is a secondary factorconditioning whether the intended referent is within the controllable domain of the speaker or not.

Özet

Türkiye Türkçesindeki işaret sözcükleri üzerine yapılan yakın zamandaki çalışmalar, edimsel ve anlamsal değiştirgenlerden biri olan, bu ve o sözcüklerinin metne bağlı (artgönderimsel olmayan) kullanımlarını belli bir şarta bağlayan kontrol edilebilirlik kavramına odaklanmıştır. Bu çalışmada, Türkçenin, bu kavram ile tamamen açıklanamayan bir olguya sahip olduğu gösterilerek şu konulara vurgu yapılacaktır: (i) Türkçe işaret sözcüklerinin kullanımında, kontrol edilebilirlik kavramı dışında, artgönderimsel olmayan işaret sözcüklerinin dağılımını belirleyen bazı sınırlandırıcı koşullar bulunmaktadır, (ii) öncül ad ve eşgönderimsel adın birbiriyle değiştirilebilme özelliği, bu ve o’nun artgönderimsel olmayan kullanımlarını belirlemedeki en önemli etmenlerden biridir, (iii) göndergenin konuşucunun kontrol edilebilir alanı içinde olduğu durumlarda; eğer eşgönderimsel ad anlamsal olarak öncül adı kapsıyorsa ‘bu’, eğer öncül ad anlamsal olarak eşgönderimsel adı kapsıyorsa ‘o’ işaret sözcüğü sözkonusu göndergeyi işaretler, (iv) göndergenin konuşucunun kontrol edilebilir alanı dışında olduğu durumlarda, eşgönderimsel adın öncül adı anlamsal olarak kapsayıp kapsamadığına bakılmaksızın ‘o’ işaret sözcüğü göndergeyi işaretlemek için kullanılır, (v) zaman, işaretlenmek istenen göndergenin konuşucunun kontrol edilebilir alanı içinde olup olmadığını belirleyen ikincil bir etmendir.