Some remarks on the crafts in the manuscript 'Bayanu's-Sına‘a

Beyânu's-Sınâ'a isimli yazma eserde bulunan zanaat konusundaki bazı açıklamalar

Abstract

This research consists of manuscript which was written Abu'l-Fazl Hubeyş b. Ibrahim et-Tiflisi in 629/1231. In principle, this writing has a general reference work. It is composed twenty chapters. Chemistry, physics, together with issues such as to contain, has been devoted to issues of art and craft. For example, ores painting, water to export precious stones, various weapons construction, the mixture of colors, such as preparation of the ink and the pen issues are discussed in the knowledge era. The piece of art and craft groups in need of raw material is obtained from the ways in which their experiences are put forward. Expression information is owned, directly beyond the creation of a work of art, in general, to obtain the raw material is defined. Therefore, scientific and artistic activities of the Anatolian Seljuks refinement emphasized that the culture and civilization through the work of some of the issues that will be exposed.

Özet

Bu araştırma Ebu’l-Fazl Hubeyş bin İbrahim et-Tiflisî’nin 629/1231 yılında kaleme aldığı yazma eserin incelenmesinden oluşmaktadır. Eser 884/1486 yılında istinsah edilmiştir. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya bölümü 3574 numarada kayıtlı olan eser, talik hat ile Farsça olarak yazılmış olup, 99 yapraktan meydana gelmiştir. Bu yazmayı önemli kılan unsurların başında, ortaçağ İslam coğrafyasından günümüze intikal eden bilim ve sanat tarihi alanlarındaki eserlerin azlığı gelmektedir. Belki bilim tarihi sahası kısmen daha geniş olmasına karşın, bugün bile mevcut bulunan sanat eserlerinin ‘nasıl’ ve ‘hangi bilgi birikimi temelinde’ üretildiği soruları gizemini korumaktadır. Ele alınan yazma eser, bu gizeme cevap teşkil etmesi bakımından içerdiği fayda düşünüldüğünde, oldukça ön plana çıkmaktadır. Ebu’l-Fazl Hubeyş b. İbrahim et-Tiflisî sadece adı geçen kitabı kaleme almakla kalmamış, farklı alanlara hitap eden başka bir çok eser de yazmıştır. Bunlar psikoloji sahasından, Tıp ve astrolojiye kadar uzanan geniş bir sahayı kapsamıştır. Mevcut kitapların aynı tarihte yazılmış olması tesadüf olmamalıdır. Ebu’l-Fazl Hubeyş b. İbrahim et-Tiflisî, eserine Beyânü’n-Nücûm adlı eserini tasnîfinden sonra çeşitli konulardan teşekkül eden bu kitabı yazdığını belirterek başlamaktadır. Kendisinden önce bu konularla ilgili eser yazanların bilgilerini toplayarak böyle bir eser oluşturduğunu ve eserini de Beyânü’s-Sınâ‘a olarak adlandırdığını belirtmektedir. Esas itibarıyla bu yazma eser ansiklopedik bir içeriğe sahiptir. Üzerinde çalıştığımız nüshada yirmi bölüm yer almaktadır. Kimya, fizik gibi konuları ihtiva etmekle birlikte büyük bir bölüm sanat ve zanaat konularına tahsis edilmiştir. Örneğin Cevherlerin Boyanması, Kıymetli Taşlara Su Vermek, Çeşitli Silahların Yapımı, Renklerin Karışımı, Mürekkep ve Kalemin Hazırlanması gibi meseleler döneminin bilgi birikimi içinde irdelenmeye çalışılmıştır. Eserde sanat ve zanaat gruplarının ihtiyacı olan hammaddenin hangi yollardan elde edildiği konusundaki tecrübeler ortaya konulmaktadır. İfade olunan bilgiler, doğrudan bir sanat eserinin oluşturulmasının ötesinde, genel anlamda hammaddenin elde edilişini tanımlamaktadır. Anadolu Selçuklularının ilmî ve sanatsal faaliyetlerinin inceliklerinin vurgulandığı bu çalışma sayesinde dönemin kültür ve medeniyetine dair bazı hususlar açığa çıkarılmış olacaktır. Bu çalışmada, eserde bulunan bölümlerden sanat ve zanaat gruplarıyla ilgili bilgi içeren kısımlar ele alınmıştır. Bunlardan; “Kılıçlara ve Silah Aletlerine Su Vermek Hakkındaki” yedinci bölümden başlamak tercih edildi. Zira, her ne kadar kılıç ve silah görev olarak sanat ile tezat oluşturuyormuş gibi görülse bile, ortaçağdaki savaş ve savaş sonrası barış ortamının vazgeçilmez bir aracı durumundadır. Kılıca su verme işlemi birkaç alt başlık ile karşımıza çıkmaktadır. Bunların başında kesici aletlerin daha da keskinliğini sağlamak maksadıyla neler yapılması gerektiği ile kılıç ve bıçakların renklendirilmesi konuları gelmektedir. Kitabın giriş kısmında kozmik konularla ilgili bilgiler verildikten sonra aşağıdaki bölümler sıralanmaktadır: 1. Bölüm, Kimya Sanatı Hakkında. Bu bölümde kimya ilminin öneminden bahsedilerek genel kimya bilgileri aktarılmıştır. 2. Bölüm, Cevherler Hakkında. Bu bölümde kıymetli taşlar hakkında çeşitli bilgiler verilmiştir. 3. Bölüm, Cevahirin Boyanması Hakkında. Bu bölümde kıymetli taşların boyanması ve başka renklerle görünümlerinin sağlanması konusu aktarılmıştır. 4. Bölüm, Billur ve Minenin Boyanması Hakkında. Cam ve mine, önemli eşyalardan olması münasebetiyle, boyanması konusuna bir bölüm ayırılmıştır.