The Cultural Journey of Sacredness of the Saz Among Turks from Kopuz to “Telli Kur’an” (Stringed Qur’an)

Kopuzdan “Telli Kur‘an”a Türklerde Sazın Kültürel Serüveni ve Kutsallığı

Abstract

The Kopuz, the national musical instrument of the Turks, has had quite important functions in the formation of the folk poetry outputs before and after the acceptance of Islam. Kopuz has undertaken the first-order task in the conservation, transfer and updating of its accumulation in the Turkish cultural memory, together with its performers called shaman, “kam”, “ozan” or “ashik (minstrel)” according to historical periods to which they belong. This importance and function of kopuz and “saz”, derived from it, in Turkish culture and literature has led to the sanctification of this instrument within the framework of the value given to tradition since the early periods of history. The sanctification of kopuz and its performer was not only unique to the pre-Islamic Turks, but was also continued and updated under the roof of Islam by various Sufi groups, especially by Turkish Alavi-Bektashi communities, after the acceptance of Islam. In this context, firstly, this paper gives some determinations and views on the performance of kopuz after the acceptance of Islam by Turks and their arrival to Anatolia. Subsequently, the paper determines and evaluates in which course kopuz, together with its performer, maintained its sanctification under the roof of Islam. At this point, within the scope of Turkish Sufism and Alavi-Bektashi beliefs and in the context of the updating of tradition, the paper discusses the sacredness given to “ashiks” and, the kopuz and the stringed “saz”, derived from it, in the “ashik” tradition. In discussing this issue, the paper explores the role of this sanctification in preserving and transferring cultural memory in the process to date from the perspective of folklore.

Özet

Türklerin milli çalgısı olan kopuz, gerek İslamiyet öncesi gerekse de İslamiyet’inkabulünden sonraki dönemde manzum halk edebiyatı verimlerinin teşekkülündeoldukça önemli işlevlere sahip olmuştur. Kopuz, Türk kültürel belleğinde yer alanbirikiminin muhafazası, aktarımı ve güncellenmesinde, ait olduğu tarihîdönemlere göre şaman, kam, ozan ya da âşık gibi adlar verilen icracılarıylabirlikte, birinci dereceden görev üstlenmiştir. Kopuz ve devamı olan sazın Türkkültür ve edebiyatındaki bu önem ve işlevi, tarihin ilk dönemlerinden itibarengeleneğe verilen değer çerçevesinde bu sazın da kutsanmasına vesile olmuştur.Kopuz ve icracısına addedilen kutsiyet, sadece İslamiyet öncesi Türklere mahsusolmayıp İslamiyet’in kabulü sonrasında da başta Alevi-Bektaşi inancına mensupTürk toplulukları olmak üzere, çeşitli tasavvufî zümreler tarafından da İslam çatısıaltında güncellenerek devam ettirilmiştir. Bu bilgi çerçevesinde makalemizde,öncelikle Türklerin İslamiyet’i kabulü ve Anadolu’ya gelişlerinin ardından kopuzunicra durumu hakkında birtakım tespit ve görüşlere yer verilmiştir. Ardındankopuzun İslamiyet çatısı altında icracısıyla birlikte kutsiyetini hangi mecralardasürdürdüğü hususunda tespit ve değerlendirmeler yapılmıştır. Bu noktada Türktasavvufu ve Alevi-Bektaşi inancı çerçevesinde âşıklık/zâkirlik geleneği içerisindekopuz ve ondan türeyen telli saz (bağlama) ile âşıklara/zâkirlere verilen kutsallıkgeleneğin güncellenmesi bağlamında ele alınarak günümüze kadar gelen süreçtebu kutsiyetin kültürel belleği korumadaki ve aktarmaktaki rolü halk bilimi bakışaçısıyla irdelenmiştir