T U R K I S H T H O U G H T A S P H R O N E S I S -ON THE NATURE OF THE ISLAMIC-TURKISH THOUGHT

FIKIH OLARAK TÜRK DÜŞÜNCESİ İslâm Türk Düşüncesinin Doğası Üzerine

Abstract

By the Islamic thought theoretical reason which tends to reach a number of general propositions is meant in the modern age, whereas by the distinction between episteme and doxa, thinking, literally, falls into the realm of practical reason which is called phronesis (fiqh) in particular, not that of theoretical reason. Phronesis, is to produce solutions to particular problems in reference to the universal so as to make ordinances for the ordering of the human world, thus to translate theoretical reason as the divine/natural law into the human world. Theoretical phronesis as “the first phronesis” indicates the fundamental on which thinking depends, the center from which it departs, practical phronesis as “the last phronesis” does the circle it sails. In consequence, the distinctions between thinking and sociology, theology and sociology disappear in phronesis, the three cultures addressing the three dimensions of phronesis (outer-inner-social), as seen in the cases of Hamdi Yazır, Abdülhakim Arvasî, Ziya Gökalp, join in a common idiom of phronesis. Ziya Gökalp, the pioneer of Turkish sociology, tended to ground philology to build the nation and sociology to build the state in the tradition of phronesis by imparting to it the social-historical dimension. Yet by breaking with the tradition of phronesis the Turkish thought of the Republican era lost the center from which thinking departs and the circle it sails, accordingly, the possibility to produce original and total thought extending from the local to the universal, it is destined for intellectual confusion as seen in the case of Nurettin Topçu. As Martin Heidegger found the solution of the crisis with the Western taught in return to phronesis, so the Turkish thought can only be saved from its predicament by return to phronesis.

Özet

Modern çağda İslâm düşüncesi ile birtakımontolojik küllî kaziyelere ulaşmayı gaye edinen hikmet-i nazariye kasd edilir. Hâlbuki ilim/zan (episteme/doxa) ayırımına göre lafzendüşünce, hikmet-i nazariye (ilim) değil, özeldefıkıh=phronesis denen hikmet-i ameliye (zan)alanına girer. Fıkıh, beşerî dünyayı düzenleyecek hükümler koymak üzere küllîden hareketle cüz’î problemlere çözümler üretmek,böylece ilâhî/tabiî hukuk olarak hikmet-i nazariyeyi beşerî dünyaya tercüme etmektir. “İlkfıkıh” olarak usûl-i fıkıh, düşüncenin dayanacağı aslı, hareket edeceği merkezi, “son fıkıh”olarak fürû-‘ı fıkıh, açılacağı daireyi gösterir.Dolayısıyla fıkıhta düşünce/sosyoloji, teoloji/sosyoloji ayırımları ortadan kalkar, son Osmanlı devrinde Hamdi Yazır, Abdülhakim Arvasî, Ziya Gökalp misallerinde görüldüğü gibi,fıkhın üç boyutunu (zâhir-bâtın-içtimaî) konualan üç kültür (medrese-tekke-mektep), ortakbir fıkıh dilinde buluşur. Türk sosyolojisininöncüsü Ziya Gökalp, usûl-i fıkha içtimaî-tarihîboyut katarak ulusu kuracak filoloji ile devletikuracak sosyolojiyi fıkıh geleneğinde temellendirmeye yöneldi. Ancak Cumhuriyet devriTürk düşüncesi, fıkıh geleneğinden kopmakladüşüncenin hareket edeceği merkezi ve açılacağı daireyi, dolayısıyla yerelden evrenseleuzanan köklü ve küllî düşünce üretme imkânını kayb etmiş, Nurettin Topçu misalindegörüldüğü gibi, entelektüel teşevvüş kaderiolmuştur. Batı’nın son büyük filozofu sayılanMartin Heidegger, Batı düşüncesinin yaşadığıkrizin çözümünü fıkıh=phronesis’e dönmektebulduğu gibi, Türk düşüncesi de ancak fıkıhparadigmasına dönmekle yaşadığı çıkmazdankurtulabilir.