Charity Concept as An Individual Salvation Method in Old Uyghurs

Abstract

The Uyghurs, who demolished the II. Kokturk Khaganate and established an independent government under the name Otuken Uyghur State, are known for their cultural and religious systems developed within the history of Central Asian Turks. As a result of the trade-based relations with Sogdian, Toharian and the Chi nese over the geography, changes have occurred in the Uyghur society structure. Among the innovations that took place in the Turkish society specifically for the Uyghurs, there are changes such as living in settled life, adopting Manichaeism and Buddhism, religions specific to Central Asia, and alphabet change. The most important innovation in the social life of Uyghurs, a warrior and nomadic community, is religious change. Manichaeism, which was made systematic in the founding of Mani in the 3rd century, was accepted as a state religion during the period of Uyghurs by Bögü Khan. This doctrine, which is based on dualities such as light dark and good-evil, is a belief system that bases its salvation on abiding the Five Commandments and the Three Seals. This doctrine, which prohibits eating meat, killing creatures was adopted by the ruling class in a religious character that was originally adopted by Bögü Khan and his family members, despite the fact that they were in stark contrast with the Turkish social structure. Manichaeism, which is a state religious identity with Uyghurs for the first time, has been an indication of religious freedom in Uyghurs as a belief system that progresses side by side with Buddhism, although it was initially trapped in the Uyghur dynasty. Manichaeism, which developed under the political protection of the Otuken Uyghur State, continued until the destruction of the Uyghurs by the Kyrgyz. The Uyghurs, destroyed by the Kyrgyz in 840, turned to the Tarim Basin and established the Khotco Uyghur State. This period, in which the Buddha religion was built on solid founda tions, is seen as a peak period in terms of Turkish Buddhism. Although the period when Buddhism started to be seen among Turks, the adoption of the Buddha religion by the Uyghurs in mass, is dated to the 9th century. The Uyghurs, who preferred the Mahāyāna Buddhism aimed at the liberation of society, learned the belief systems of this doctrine, especially with the help of Sogd and Chinese, and revealed religious works with the Uyghur Alphabet, whose origins were based on the Sogd script. Experiencing the thought systems of these teachings on the basis of Manichaeism and Buddhism, Uyghurs have created a developed social structure especially at the level of these belief systems based on individual and social liberation. Charity culture, which is one of the practices that this religion commands to the civilian people outside the monastery in both Mani chaeism and Buddhism, has a conceptual richness on the basis of these teachings. The concept of charity, which ranks first among the Five Commandments, known as the virtues such as not killing living things, not drinking, not adulterous, and righteousness in Manichaeism, is one of the concepts that the Society emphasiz es in two groups: Elects and Hearers. The concept of charity, which is also expressed as material aid to the clergy of the civilian people, known as the Hearers class, appears as a tradition in this doctrine, which has been skillfully theorized by the Elects and has promises to attract civilians to religious practices. As with Manichaeism, the practice of charity, which is related to the virtue of generosity that Buddha candidates must have on the way to enlightenment, is known as the sacrifices that Bodhisattvas make to living beings in their own personalities, both material and spiritual (compassion), as an example of charity for the clergy. In this direction, the article is based on the purpose of showing the qualities of the materials related to charity in the Manichean and Buddhist works of Old Uyghurs in line with Manichaeism and Buddhism. In this study, first of all, the view of related teachings on charity concept in terms of Manichaeism and Buddhism, the results of charity practice in the Uyghur period written by various researchers and whether it corresponded in the Old Uyghurs, and the concept of charity on the basis of Manichaeism, Buddhism and Uyghurs, the reasons for the partnerships that developed between Manichaeism and Buddhism in terms of charity culture will be studied by revealing the type, content and benefits it will have.

Özet

II. Köktürk Kağanlığı’nı yıkıp Ötüken Uygur Devleti adıyla bağımsız bir yönetim ortaya koyan Uygur lar, Orta Asya Türk tarihi içerisinde geliştirdikleri kültürel ve dinî sistemlerle bilinmektedir. Yaşanılan coğ rafya üzerinde Soğd, Tohar ve Çinlilerle gerçekleşen ticaret temelli ilişkiler neticesinde Uygur toplum yapı sında değişmeler meydana gelmiştir. Uygurlar özelinde Türk toplumu içerisinde gerçekleşen yenilikler arasın da yerleşik yaşama geçme, Orta Asya’ya özgü dinler olan Manihaizm ve Budizm’i benimseme, alfabe deği şikliği gibi değişimler yer almaktadır. Savaşçı ve göçebe bir topluluk olan Uygurların toplum yaşamlarında gerçekleşen en önemli yenilik dinî değişimdir. Milattan sonra 3. yüzyılda Mani kuruculuğunda sistematik bir hâle getirilen Manihaizm, Uygurlarca Bögü Kağan döneminde devlet dini olarak kabul edilmiştir. Aydınlık karanlık ve iyilik-kötülük gibi ikiliklere dayanan bu öğreti, kurtuluşu Beş Emir ve Üç Mühür’e riayet etmeye dayandıran bir inanç sistemidir. Et yemeyi, canlıları öldürmeyi yasaklayan bu öğreti, Türk toplum yapısıyla taban tabana zıt olmasına rağmen, başlarda Bögü Kağan ve aile üyelerinin benimsediği bir din hüviyetinde yönetici sınıfı tarafından kabul edilmiştir. İlk kez Uygurlarla bir devlet dini hüviyetine bürünen Manihaizm, başlangıçta Uygur hanedanlığı içerisinde sıkışıp kalsa da zamanla Budizm ile yan yana ilerleyen bir inanç sistemi olarak Uygurlardaki dinî serbestliğin göstergesi olmuştur. Ötüken Uygur Devletinin siyasi koruyucu luğunda gelişen Manihaizm, Uygurların Kırgızlar tarafından yıkılışına değin varlığını sürdürmüştür. Kırgızlar tarafından 840 yılında yıkılan Uygurlar, Tarım havzasına yönelerek Koço Uygur Devletini kurar. Buda dininin sağlam temeller üzerine inşa edildiği bu dönem, Türk Budizmi açısından bir zirve dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Budizm’in Türkler arasında görülmeye başladığı dönem, her ne kadar Köktürk dönemi olsa da Buda dininin kitleler hâlinde Uygurlarca benimsenmesi, 9. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Budizm’in toplumsal kurtuluşu hedef alan Mahāyāna mezhebini tercih eden Uygurlar, özellikle Soğd ve Çinliler yardımıyla bu öğretiye ait inanç sistemlerini öğrenerek kökeni işlek Soğd yazısına dayanan Uygur alfabesiyle dinî eserler ortaya koymuştur. Manihaizm ve Budizm temelinde bu öğretilerin düşünce sistemlerini tecrübe eden Uygur lar, özellikle bireysel ve toplumsal kurtuluşa dayanan bu inanç sistemleri düzeyinde gelişmiş bir toplum yapısı meydana getirmiştir. Hem Manihaizm hem de Budizm içerisinde bu dinin manastır dışındaki sivil halka emrettiği uygulamalardan biri olan sadaka kültürü, bu öğretiler temelinde kavramsal bir zenginliğe sahiptir. Manihaizm’de canlıları öldürmeme, içki içmeme, zina yapmama, doğruluk gibi erdemler olarak bilinen Beş Emir içerisinde ilk sırada yer alan sadaka kavramı, Seçkinler ve Dinleyiciler şeklinde iki gruba ayrılan Mani haist toplumun üzerinde önemle durduğu kavramlardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Dinleyici sınıfı olarak bilinen sivil halkın ruhban sınıfına yaptığı maddi yardımlar olarak da ifade edilen sadaka kavramı, bu öğreti içerisinde bir zorunluluk olarak Seçkinler sınıfı tarafından ustaca teorisi oluşturulmuş, sivil halkı dinî uygulamalara çekecek vaatlerin olduğu bir gelenek olarak karşımıza çıkmaktadır. Budizm temelinde Buda adaylarının aydınlanma yolunda sahip olması gereken cömertlik erdemi ile ilişkili olan sadaka uygulaması, tıpkı Manihaizm’de olduğu gibi, ruhban sınıfına yönelik bir yardımlaşma örneği olması ile beraber Bodisatt vaların kendi kişiliklerinde canlı varlıklara hem maddi hem de manevi (şefkat) olarak yaptıkları fedakârlıklar olarak bilinmektedir. Bu doğrultuda eldeki yazı, Eski Uygurlara ait Manihaist ve Budist eserlerde yer alan sadaka kavramına dair malzemelerin sahip olduğu nitelikleri, Manihaizm ve Budizm doğrultusunda gösterme amacından ileri gelmektedir. Bu çalışmada, öncelikle Manihaizm ve Budizm özelinde ilgili öğretilerin sadaka kavramına bakışı, çeşitli araştırmacılarca yapılan değerlendirmeler neticesinde bir araya getirilerek Uygur dönemi yazılı belgelerinde tanıklanan sadaka uygulamasının Eski Uygurlarda karşılık bulup bulmadığı, tespit edilen sekiz madde ile ortaya konup Manihaizm, Budizm ve Uygurlar temelinde sadaka kavramının sahip olduğu tür, içerik ve getireceği faydalar ortaya konarak sadaka kültürü açısından Manihaizm ve Budizm arasında gelişen ortaklıkların sebepleri işlenmeye çalışılacaktır.