SHEIKH AND PHILOSOPHER: REFLECTIONS OF MODERN MYSTICISM IN THE EARLY REPUBLICAN PERIOD AND RIZA TEVFİK

ŞEYH VE FEYLESOF: MODERN MİSTİSİZMİN ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİNDEKİ YANSIMALARI VE RIZA TEVFİK

Abstract

The introduction of Bergsonism into the philosophical mind in Turkey has been increasingly discussed in many respects by scholars in recent years. Bergsonism, which had taken shape in the milieu of Dergâh, was one of the most outstanding philosophical trends in the early Republican period in Turkey. A quest for an alternative philosophy to French positivism in some intellectual gathering-places aroused interested in Bergsonian intuitionism in the age of calamity after the Great War. In this article the role of Rıza Tevfik in the introduction of Bergsonism into Turkish intellectual life has been tried to be emphasized. Rıza Tevfik who had a positivist approach during the first stages of his intellectual life, gradually inclined to the new philosophical trends during the years of his exile. However, his philosophical pursuit continued to be in accord with the Muslim mystic tradition with the influence of Bektashism, he adopted in the early stages of his life. His inclination to the Muslim mystical tradition led him to Bergsonism, which glorified Christian mysticism in modern philosophy. The basic questions and ontological approach of Bergsonism are the most important reasons why Rıza Tevfik headed fort his trend and introduced it in Turkey. Evaluating and addressing Bergsonism and Sufi problems through the basic concepts existing in the Works of Oğlanlar İbrahîm Efendi, Rıza Tevfik was trying to establish a menatl between the two worlds. The conclusion of this study is that Rıza Tevfik touched on fundemental ontological and epistemological questions in the history of philosophy, rather than simply informing his reader with an “encylopedist” approach as supposed and an effort to synthesize eastern and western philosophy.

Özet

ÖZ Bergsonculuğun Türkiye’de felsefî düşünceye girişi birçok yönüyle son zamanlarda akademisyenler tarafından gittikçe daha fazla tartışılan bir konudur. Dergâh mecmuası çevresinde şekillenen Bergsonculuk, erken Cumhuriyet döneminde Türkiye’de en göze çarpan felsefî akımlardan biriydi. Büyük Savaş sonrası bunalım çağında bazı entelektüel mahfillerde Fransız pozitivizmine bir alternatif arayışı, Bergsoncu sezgiciliğe ilgiyi arttırdı. Bu makalede Bergsonculuğun Türk fikir hayatına girişinde Rıza Tevfik’in rolü üzerinde durulmaya çalışıldı. Entelektüel hayatının ilk aşamalarında pozitivist bir bakış benimseyen Rıza Tevfik, sürgün yıllarında tedrici olarak yeni felsefi akımlara temâyül etse de, onun felsefî arayışı, hayatının erken safhalarında intisâp ettiği Bektaşiliğin de etkisiyle Müslüman tasavvuf geleneğiyle uyumlu olmaya devam etmekteydi. Bu temâyülü onu modern felsefede Hıristiyan mistisizmini yücelten Bergsonculuğa götürdü. Bergsonculuğun temel soruları ve ontolojik yaklaşımı, Rıza Tevfik’in bu akıma yönelip onu Türkiye’de tanıtmasının en önemli nedenlerinden birisiydi. Bergsonculuk ile tasavvufi problemleri, Oğlan(lar) Şeyhi İbrahim Efendi’nin eserlerinde yer alan temel kavramlar üzerinden değerlendirip ele alan Rıza Tevfik, adeta iki dünya arasında zihinsel bir köprü kurmaya çalışmaktaydı. Bu çalışmanın vardığı sonuç, Rıza Tevfik’in zannedildiği gibi yalnızca okuyucusuna “ansiklopedist” bir anlayışla bilgi vermekten öte, felsefe tarihindeki temel ontolojik ve epistemolojik sorulara değindiği ve doğu ile batı felsefesini sentezleme çabasında olduğudur.