FORMULAIC EXPRESSIONS CREATED THROUGH ORGAN NAMES IN OLD UYGHUR

Abstract

Formulaic expressions hold a special place in language. They are one the most important elements of language – culturally, socially, semantically, syntactically, and morphologically. Linguists therefore ought to examine them asthey concern various domains of language and linguistics – both modern and historical alike. This study examineshow Old Uyghur [would have] used formulaic language units (compounds, reduplications, idioms, proverbs,formulaic expressions (phrases)). Old Uyghur is extremely rich in this sense. We confined this study only to termsfor [human] organs and compounds, reduplications, idioms, proverbs, and formulaic expressions (phrases)thereof. We tried to prove that Old Uyghur – and thus the Old Turkish – were good at making formulaicexpressions out of organs. Even in early Turkish, the presence of such phases as kizlek oron (private parts,genitalia), kaşanıg yolı (urinary tract), et kırtış (flesh, skin), and agızıntın ün- (pass someone’s lips, to say)demonstrate just how deep Turkic languages are when it comes to meaning.

Özet

Dil kullanımında özel bir yeri olan kalıplaşmış dil birimleri, dil sisteminin en önemli parçalarıdır. Bu dil birimleri,bir dilin anlam bilimi, söz dizimi, biçim bilimi yapısı ile ilgili olduğu kadar kültürel ve sosyal yönü ile de ilişkilidir.Dilin birden çok alanını ilgilendiren kalıplaşmış dil birimlerinin modern dillerdeki kullanımının incelenmesininyanında tarihî dillerde de ele alınması önem arz etmektedir. Burada dilbilim çalışmalarında önemli bir yere sahipolan kalıplaşmış dil birimlerinin (birleşikler, ikilemeler, deyimler, atasözleri ve kalıp sözler (ifadeler)) EskiUygurcadaki kullanımları incelenecektir. Eski Uygurca kalıplaşmış dil birimlerinin kullanımı açısından son derecezengin bir yapıya sahiptir. Bu dönemde kullanılan bütün kalıplaşmış dil birimlerini ele almak çalışmanınsınırlarını aşacaktır. Bundan dolayı çalışma organ adları ile kurulan kalıplaşmış dil birimleri ile sınırlandırılmış,Eski Uygurcada organ adlarıyla oluşturulmuş birleşikler, ikilemeler, deyimler, atasözleri ve kalıp sözlerincelenmiştir. Özellikle organ adlarından oluşan kalıplaşmış bu birimlerin tespit edilmesiyle Eski Uygurcanındolayısıyla Eski Türkçenin oldukça işlek bir dil olduğunu göstermek amaçlanmıştır. Organ adlarının kalıplaşmışbirimler oluşturması dikkate değerdir. Türkçenin en eski döneminde dahi kizlek oron “edep yeri, cinsel organ”,kaşanıg yolı “idrar yolu”, et kırtış “et, deri”, agızıntın ün- “ağzından çıkmak; söylemek” vb. kalıplaşmış yapılarınolması Türkçenin işlek ve derin bir anlam yapısının olduğunu göstermektedir.