Ayıntabi Mahmad Efendi's Tafsîr al-Tibyân: Is it an Original Composition or Translation?

Abstract

Tafsîr al-Tibyıîn is well--known Our'ânic exegesis in the language of Ottoman Turkishwritten by 'Ayntâbi Mehmed Efendi, one of the Ottoman scholars of XVIIth century, upon therequest of Sultan Mehmed the Fourth. Tibyân has been widely considered to be translation of Khidr b. "Abd al--Rahmân al-Azdi's al-Dimashqî's al-Tibyân fi Tafsir al-Qur'an in Arabic intoTurkish. However, it does not seem translation of al-Azdi's tafsir when it is compared. Besides,there is serious confusion in the sources and library records about Tafsir al--Tibyân. There issome discussions about the author of the tafsîr, the ascription of the translation to its translatorand the translator's identity, whether Tafsîr al--Tibyân is an original composition, translation oran annotated and reorganized mixture of composition and translation. Seeking answers to thesequestions, the present paper tries to make clear whether Tafsir al--Tibyân is translation of alAzdî's al-Tibyân, or not.

Özet

Tibyân Tefsiri XVII. yüzyıl Osmanlı alimlerinden Ayıntâbî Mehmed Efendi (ö. 1111/1699)'nin Padişah IV. Mehmet'in isteği üzerine yazdığı meşhur Türkçe tefsirdir. Osmanlıda ilk matbû Türkçe tefsir olan Tibyân Tefsiri, genel kabule göre Hıdır b. Abdurrahman el-Ezdî ed-Dimaşkî'nin (ö. 773/1371) et-Tibyân fî tefsîri'l-Kur'ân adlı Arapça tefsirinin Türkçe'ye tercümesi kabul edilir. Ancak Ezdî'nin tefsiriyle karşılaştırıldığında pek onun tercümesi gibi durmamaktadır. Aynı zamanda Tibyân Tefsiri ile ilgili kaynaklarda ve kütüphane kayıtlarında ciddi anlamda bir karışıklık söz konusudur. Tercümeye kaynak olan tefsirin müellifi, tercümenin mütercimine nispeti ve mütercimin kimliği, Tibyân Tefsiri'nin te'lîf mi tercüme mi olduğu veyahut elimizdeki Türkçe Tibyân Tefsiri'nin Hıdır b. Abdurrahman el-Ezdî'nin et-Tibyân fî tefsîri'l-Kur'ân adlı Arapça tefsirinin tercümesi mi, yeni bir te'lîf mi, yoksa genişletilmiş ve yeniden düzenlenmiş te'lîf-tercüme karışımı bir eser mi? olduğu noktasında bazı karışıklıklar söz konusudur. Bu makalede yukarıda sözü edilen hususlara değinilerek Tibyân Tefsiri'nin Hıdır b. Abdurrahman el-Ezdî'nin et-Tibyân fî tefsîri'l-Kur'ân adlı Arapça tefsirinin tercümesi olup olmadığı ortaya konmaya çalışılacaktır.