Use of Religious References (Verses-Hadith) by Early Muslim Geographers Ibn Khordadhbeh (d. 300), al-Ja’qubî (d. 292), Ibnu’l-Faqih (d. III-IV) from Iraqi School Istakhri (d. 340), Ibn Hawkal (d. H.4.asır), al-Maqdisî (d. 390) from Balkhi School

İlk Dönem Müslüman Coğrafyacılarda Dini Referans (Ayet-Hadis) Kullanımı Irak Ekolünden: İbn Hurdazbih (ö. 300)- Ya’kubî (ö. 292)-İbnu’l-Fakih (ö. III-IV) Belh Ekolünden: İstahrî (ö. 340)- İbn Havkal (ö. H.4.asır)- el-Makdisî (ö. 390) Örnekleri

Abstract

Muslims have tended to establish an observation-examination relationship with their environment, both due to the nature of their beliefs and by the direction of certain orders, especially the pilgrimage in that the Muslims who gather for this worship have increased the communication with each other, which made Muslims studied the socio-cultural and the economic structures of other Muslims. The new branches of science encountered in the countries conquered by Muslims and the translations of the works, which were started in the 8th century, also enabled this heritage existing around to be reached in Arabic. Thus, Muslim geographers started to emerge in the Islamic world and these scholars made great progress in this field in a short time. So much so that the information, which was based at first on the heritage of the surrounding cultures, has been developed and expanded over time through individual trips, and thgrough these personal trips and direct observations of eyewitnesses the important scientific works have been created. Muslim geographers were generally classified into two main schools such as Iraq and Balkh schools. While the Iraqi school pursued a universal geography theme, the Balkh school representatives tried to deal with the Islamic world in general. When we consider the situation of the representatives of both schools to include verses and traditions/narratives as a religious reference in their works, it can be said that -with exceptions- the Balkh school geographers mentioned more verses and hadiths than the representatives of the Iraqi school within the scope of our article. Besides this, it is thought that sometimes the ecole tendency of our geographers, sometimes personal tendencies and the religious education they’ve received and sometimes their method (mathmatical or adab geography) that they’ve used in their works have affected their use of religious references in their works.

Özet

Müslümanlar hem inançlarının doğası gereği hem de kimi emir ve yasakların da bizatihi yönlendirmesiyle içinde bulundukları çevreyle bir gözlem-inceleme ilişkisi kurmaya yönelmişler, özellikle hac gibi ibadetler de bu ibadet için toplanan Müslümanların birbirleriyle iletişimini artırmış ve bu da Müslümanların diğer Müslüman ülkelerin sosyo-kültürel ve ekonomik yapılarını incelemeye sevk etmiştir. Öte yandan Müslümanlar tarafından ilk dönemlerde fethedilen ülkelerde karşılaşılan yeni ilim dalları ve devamında da bu alanlardaki eserlerin Miladi 8. Asırda başlatılan çevirileri, çevre kültürlerde var olan bu mirasa Arapçada da ulaşılabilmesini sağlamıştır. Böylece İslam dünyasında Müslüman coğrafyacılar ortaya çıkmaya başlamış ve kısa sürede bu alimler bu alanda büyük bir gelişme kaydetmişlerdir. Öyle ki önceleri genel olarak çevre kültürlerin mirası üzerine kurulu olan bilgiler, zamanla geliştirilip genişletilmiş ve yapılan bireysel gezilerle ve alan çalışmalarıyla sadece masa başında eldeki eserler üzerinden eserler yazılmaya çalışılmamış, bilakis bizzat yapılan şahsi geziler ve doğrudan görgü tanıklarının gözlemlerinden de istifade edilmek suretiyle son derece önemli bilimsel nitelikli eserler vücuda getirilmiştir. Bu şekilde devam eden gelişmeler sonrasında ilim dünyasında iyice tebarüz eden Müslüman coğrafyacılar ilk dönemlerde genel olarak Irak ve Belh ekolü gibi iki temel ekol şeklinde sınıflandırılmıştır. Irak ekolü evrensel bir coğrafya teması peşinde iken Belh ekolü temsilcileri genel olarak İslam dünyasını ele almaya çalışmıştır. Her iki ekol temsilcilerinin eserlerinde dini referans olarak ayet ve rivayetlere yer verme durumlarını değerlendiğimizde, -istisnalar hariç- yazımız kapsamındaki Belh ekolü coğrafyacılarının ayet ve hadisleri, yazımız kapsamındaki Irak ekolü temsilcilerine oranla daha fazla zikretmiş oldukları söylenebilir. Bunun dışında dini referans zikrinde kimi zaman coğrafyacılarımızın ekol eğilimlerinin kimi zaman şahsi eğilim veya aldıkları dini eğitimlerinin kimi zaman da eserin yazıldığı yöntemin (matematiksel veya edebi coğrafya türü gibi) etkili olduğu düşünülmektedir.